Trang chủ
Lí thuyết
Trắc nghiệm 
Biểu đồ
Sơ đồ tư duy
Hình ảnh
Học sinh giỏi 
Đề kiểm tra
PHẦN 1. SỰ HÌNH THÀNH TRÁI ĐẤT, VỎ TRÁI ĐẤT VÀ VẬT LIỆU CẤU TẠO VỎ TRÁI ĐẤT. THUYẾT KIẾN TẠO MẢNG
I. NỘI DUNG VÀ YÊU CẦU CẦN ĐẠI
- Trình bày được nguồn gốc hình thành Trái Đất, đặc điểm của vỏ Trái Đất, các vật liệu cấu tạo vỏ Trái Đất.
- Trình bày được khái quát thuyết kiến tạo mảng; vận dụng để giải thích được nguyên nhân hình thành các vùng núi trẻ, các vành đai động đất, núi lửa.
- Phân tích được hệ quả địa lí của các chuyển động chính của Trái Đất: Chuyển động tự quay (sự luân phiên ngày đêm, giờ trên Trái Đất); chuyển động quanh Mặt Trời (các mùa trong năm, ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ).
- Liên hệ được thực tế địa phương về các mùa trong năm và chênh lệch thời gian ngày đêm.
- Sử dụng hình vẽ, lược đồ để phân tích được các hệ quả chuyển động của Trái Đất.
II. KIẾN THỨC CƠ BẢN VÀ CHUYÊN SÂU
1. Sự hình thành Trái Đất
- Các giả thuyết đều cho rằng Trái Đất được hình thành cùng với Hệ Mặt Trời.
- Ban đầu Hệ Mặt Trời là một đám mây bụi và khí lớn gồm hyđrô, heli và các nguyên tố hoá học nặng hơn, quay tròn gọi là tinh vân Mặt Trời.
- Trong khi quay, lực hấp dẫn và quán tính làm đám mây trở nên phẳng như hình dạng một cái đĩa, vuông góc với trục quay của nó. Đồng thời khối bụi lớn nhất tập trung vào trung tâm, nóng lên và cô đặc lại tạo thành Mặt Trời; phần còn lại xung quanh tạo thành các vành xoắn ốc. Các vành xoắn ốc dần dần kết tụ lại dưới tác dụng của trọng lực và trở thành các hành tinh, trong đó có Trái Đất.
2. Vỏ Trái Đất
- Vỏ Trái Đất nằm ở ngoài cùng của Trái Đất, gồm vỏ lục địa (bao phủ khoảng 40% hành tinh) và vỏ đại dương (bao phủ khoảng 60% hành tinh). Vỏ có độ dày từ 5 km (ở đại dương) đến 70 km (ở lục địa), rắn chắc,
3. Vật liệu cấu tạo Vỏ Trái Đất
- Trong vỏ Trái Đất có trên 5000 loại khoáng vật, nhiều nhất là nhóm khoáng vật silicat (chiếm hơn 90% vỏ Trái Đất).
Ba loại đá cấu tạo nên vỏ Trái Đất gồm: Đá macma, đá trầm tích và đá biến chất; trong đó, khoảng 95% là đá macma và đá biến chất, còn lại là đá trầm tích.
+ Đá macma (granit, badan,...): Có các tinh thể thô hoặc mịn nằm xen kẽ nhau. Được hình thành từ khối macma nóng chảy ở dưới sâu nguội và rắn đi khi trào lên mặt đất.
+ Đá trầm tích (đá sét, đá vôi,...): Có các lớp vật liệu dày, mỏng màu sắc khác nhau, nằm song song, xen kẽ với nhau. Được hình thành ở những miền đất trũng do sự lắng tụ và nén chặt của các vật liệu phân huỷ từ các loại đá khác nhau.
+ Đá biến chất (đá gơnai, đá hoa,...): Có các tinh thể khác nhau. Được hình thành từ các loại đá macma và trầm tích bị thay đổi tính chất trong điều kiện chịu tác động của nhiệt độ cao và sức nén lớn.
4. Thuyết kiến tạo mảng
- Thạch quyển gồm một số mảng kiến tạo. Các mảng này có bộ phận nổi cao trên mực nước biển là lục địa, các đảo và có bộ phận trũng, thấp bị nước bao phủ là đại dương.
- Các mảng kiến tạo lớn: Mảng Thái Bình Dương, mảng Ấn Độ - Ô-xtrây-li-a, mảng Âu - Á, mảng Phi, mảng Bắc Mĩ, mảng Nam Mĩ, mảng Nam Cực.
- Các mảng kiến tạo nổi lên trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc phần trên của lớp Manti. Hoạt động của các dòng đối lưu vật chất quánh dẻo và có nhiệt độ cao trong tầng Manti trên làm cho các mảng không đứng yên mà dịch chuyển trên lớp quánh dẻo này.
- Mỗi mảng kiến tạo đều trôi nổi tự do và di chuyển độc lập, tốc độ di chuyển của chúng không quá vài cm trong một năm. Trong khi dịch chuyển, các mảng có thể tách rời nhau, xô vào nhau hoặc trượt qua nhau; kết quả là tạo ra các sống núi ngầm, động đất, núi lửa, các mạch núi trẻ,...
III. CÂU HỎI VÀ HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI
Câu 1. Khoáng vật và đá khác nhau như thế nào? Phân biệt ba loại đá macma, trầm tích, biến chất.
- Khoáng vật: Là những đơn chất hoặc hợp chất hoá học tự nhiên, xuất hiện do kết quả hoạt động của những quá trình lí - hoá khác nhau xảy ra trong vỏ Trái Đất hoặc trên bề mặt Trái Đất. Ví dụ: vàng, kim cương (đơn chất); canxit, thạch anh, mica,... (hợp chất).
- Đá: Là tập hợp có quy luật của một hay nhiều loại khoáng vật, chiếm phần chủ yếu trong cấu tạo của vỏ Trái Đất.
+ Đá macma (granit, badan,...): Có các tinh thể thô hoặc mịn nằm xen kẽ nhau. Được hình thành từ khối macma nóng chảy ở dưới sâu nguội và rắn đi khi trào lên mặt đất. Đây là loại đá rất cứng.
+ Đá trầm tích (đá sét, đá vôi...): Có các lớp vật liệu dày, mỏng màu sắc khác nhau, nằm song song, xen kẽ với nhau. Được hình thành ở những miền đất trũng do sự lắng tụ và nén chặt của các vật liệu phân huỷ từ các loại đá khác nhau. Đá này có chứa hoá thạch và có nhiều vật liệu vụn nhỏ như sét, cát, sỏi, cuội,... và xác sinh vật.
+ Đá biến chất (đá gơnai, đá hoa,...): Có các tinh thể khác nhau. Được hình thành từ các loại đá macma và trầm tích bị thay đổi tính chất trong điều kiện chịu tác động của nhiệt độ cao và sức nén lớn.
Câu 2. Tại sao ở nước ta, than đá được hình thành thành ở các khối núi như Tam Đảo, Hoàng Liên Sơ macma để rải trên nền đường sắt?
Hướng dẫn:
- Than đá là loại đá trầm tích được hình thành ở miền trũng (ví dụ: Vùng than Quảng Ninh, Phấn Mễ, Nông Sơn,...).
- Đá macma được hình thành từ khối macma nóng chặn thường hình thành cùng các khối núi (ví dụ: Tam Đảo, Hoàng Liên, Bạch Mã,…)
- Đá macma có độ cứng lớn, chịu được tải trọng lớn nên thường được dùng để rải trên nền đường sắt, trên đó đặt các thanh tà vẹt và thanh ray cho tàu chạy.
Câu 3. Mảng kiến tạo là gì?
Hướng dẫn:
- Mảng kiến tạo là các bộ phận nằm kề nhau, cấu tạo nên của lớp Manti (đến độ sâu khoảng 100 km) được cấu tạo bởi vật chất ở trạng thái cứng.
- Các mảng này nhẹ, nổi trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc tầng trên cùng của lớp Manti và di chuyển một cách chậm chạp.
- Có 7 mảng kiến tạo lớn cấu tạo nên thạch quyển là: Thái Bình Dương, Ấn Độ -Ô-xtrây-li-a, Âu – Á, Phi, Bắc Mĩ, Nam Mĩ, Nam Cực. Mỗi mảng kiến tạo này thường gồm cả phần lục địa và đại dương, nhưng có mảng chỉ có phần đại dương (mảng Thái Bình Dương).
- Trong khi di chuyển các mảng kiến tạo có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau,…
Câu 4. Núi lửa và động đất thường xảy ra ở những nơi nào trên Trái Đất? Tại sao như vậy?
Hướng dẫn:
- Núi lửa và động đất thường xảy ra ở những nơi tiếp xúc của các mảng kiến tạo (ví dụ: Vành đai bờ Thái Bình Dương, vành đai dọc theo giữa đáy Đại Tây Dương, vành đai Địa Trung Hải kéo dài sang Đông Nam Á,...).
- Theo thuyết kiến tạo mảng, thạch quyển được cấu tạo bởi một số mảng kiến tạo nằm kề nhau (7 mảng chính: Thái Bình Dương, Ấn Độ - Ô-xtrây-li-a, Âu - Á, Phi, Bắc Mĩ, Nam Mĩ, Nam Cực). Các mảng này nhẹ, nổi trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc tầng trên của lớp Manti và di chuyển một cách chậm chạp. Mỗi mảng này thường gồm cả phần lục địa và phần đáy đại dương, nhưng có mảng chỉ có phần đại dương (mảng Thái Bình Dương).
- Trong khi di chuyển, các mảng kiến tạo có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau,… Theo thuyết kiến tạo mảng, đó là nguyên nhân của các hiện tượng kiến tạo, động đất, núi lửa.
+ Khi hai mảng lục địa chuyển dịch xô vào nhau, ở chỗ tiếp xúc của chúng (ven bờ các mảng) đá sẽ bị nén ép, dồn lại và nhô lên, hình thành các dãy núi cao, sinh ra động đất, núi lửa,…
+ Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách tách dãn, macma sẽ trào lên, tạo ra các dãy núi ngầm kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa,...
Câu 5. Tại sao ở những vùng tiếp giáp của các mảng kiến tạo thường xảy ra núi lửa, động đất? Nêu lí do lãnh thổ Việt Nam không nằm trong “vành đai lửa Thái Bình Dương”?
Hướng dẫn:
- Ở những vùng tiếp giáp của các mảng kiến tạo là nơi có hoạt động kiến tạo xảy ra mạnh nên thường xảy ra núi lửa, động đất.
- Khi hai mảng kiến tạo xô vào nhau, ở chỗ tiếp xúc của chúng, đá sẽ bị nén ép, dồn lại và nhô lên, hình thành các dãy núi cao, sinh ra động đất, núi lửa,…(ví dụ: Dãy Hi-ma-lay-a được hình thành do mảng Ấn Độ - Ô-xtrây-li-a xô vào mảng Âu – Á).
- Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách giãn, macma sẽ trào lên, tạo nên các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa (ví dụ, sống núi ngầm giữa Đại Tây Dương).
- Lãnh thổ Việt Nam thuộc mảng kiến tạo Âu - Á, không nằm ở vị trí tiếp giáp của mảng Thái Bình Dương và mảng Âu - Á nên không nằm ở “vành đai lửa Thái Bình Dương”.
Câu 6. Tại sao trên Trái Đất hiện nay vẫn còn hoạt động của núi lửa và động đất?
Hướng dẫn:
- Thuyết kiến tạo mảng cho rằng, vỏ Trái Đất trong quá trình hình thành đã bị gãy vỡ, tách ra thành những mảng cứng, gọi là các mảng kiến tạo. Thạch quyển được cấu tạo bởi một số mảng kiến tạo nằm kề nhau. Các mảng này nhẹ, nổi trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc tầng trên cùng của bao Manti và di chuyển một cách chậm chạp.
- Do hoạt động của các dòng đối lưu vật chất quánh dẻo và có nhiệt độ cao trong tầng Manti trên, nằm ngay dưới lớp vỏ Trái Đất, nên các mảng kiến tạo dịch chuyển. Hoạt động kiến tạo chủ yếu của Trái Đất tập trung tại ranh giới tiếp xúc giữa các mảng.
- Khi hai mảng chuyển động xô vào nhau, hoặc chờm lên nhau (tiếp xúc dồn ép), thì có thể hình thành các dãy núi cao (ví dụ: Hi-ma-lai-a được tạo nên do tiếp xúc dồn ép giữa hai mảng Âu – Á và Ấn Độ, An-đet được tạo nên do tiếp xúc dồn ép giữa hai mảng Thái Bình Dương và Nam Mĩ), các vực biển sâu n nhau cũng ở (như ở phía tây Thái Bình Dương). Đồng thời, ở chỗ hai mảng chờm lên, trượt lên nhau cũng xảy ra các hoạt động núi lửa và động đất.
- Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách giãn, macma sẽ trào lên, tạo ra các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa,... Ví dụ, tiếp xúc tách giãn ở sống núi giữa Đại Tây Dương.
- Các mảng kiến tạo hiện nay vẫn di chuyển (tuy rất chậm chạp) nên vẫn xảy ra hiện tượng tiếp xúc giữa chúng, tạo nên hoạt động núi lửa và động đất.
Câu 7. Phân tích mối liên quan giữa sự phân bố các vành đai động đất, núi lửa, các vùng núi trẻ trên Trái Đất với sự chuyển dịch các mảng kiến tạo của thạch quyển và giải thích. (Câu hỏi đề thi chọn học sinh giỏi quốc gia năm 2015).
Hướng dẫn:
- Sự phân bố của các vành đai động đất, núi lửa, các vùng núi trẻ thường trùng với nơi tiếp xúc của các mảng kiến tạo.
- Trong khi di chuyển, các mảng kiến tạo có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau:
+ Khi hai mảng kiến tạo xô vào nhau, đá sẽ bị nén ép, dồn lại và nhô lên, hình thành các dãy núi cao, sinh ra động đất, núi lửa,...
+ Khi hai mảng kiến tạo tách rời nhau, ở các vết nứt tách dãn, macma sẽ trào lên, tạo ra các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất, núi lửa, tạo núi,..
8. Chứng minh Trái Đất được hình thành cùng với Hệ Mặt Trời.
Hướ ng dẫn:
- Ban đầu Hệ Mặt Trời là một đám mây bụi và khí lớn gồm hyđrô, hêli và các nguyên tố hoá học
nặng hơn, quay tròn gọi là tinh vân Mặt Trời.
-Trong khi quay, lực hấp dẫn và quán tính làm đám mây trở nên phẳng như hình dạng một cái đĩa, vuông góc với trục quay của nó.
- Đồng thời khối bụi lớn nhất tập trung vào trung tâm, nóng lên và cô đặc lại tạo thành Mặt Trời;
phần còn lại xung quanh tạo thành các vành xoắn ốc.
- Các vành xoắn ốc dần dần kết tụ lại dưới tác dụng của trọng lực và trở thành các hành tinh, trong đó có Trái Đất.
9. Phân biệt vỏ lục địa và vỏ đại dương.
Hướ ng dẫn:
- Vỏ lục địa: Phân bố ở các lục địa và một phần dưới mực nước biển; bề dày trung bình: 35 đến 40km (ở miền núi cao đến 70 - 80 km); cấu tạo gồm ba lớp đá: trầm tích, granit và ba dan.
- Vỏ đại dương: Phân bố ở các nền đại dương, dưới tầng nước biển; bề dày trung bình là 5 - 10 km; không có lớp đá granit.
10. Phân biệt khoáng vật và đá.
Hướ ng dẫn:
- Khoáng vật: Là những đơn chất hoặc hợp chất hoá học tự nhiên, xuất hiện do kết quả hoạt động của những quá trình lí - hoá khác nhau xảy ra trong vỏ Trái Đất hoặc trên bề mặt Trái Đất.
Ví dụ: vàng, kim cương (đơn chất); canxit, thạch anh, mica,... (hợp chất).
- Đá: Là tập hợp có quy luật của một hay nhiều loại khoáng vật, chiếm phần chủ yếu trong cấu tạo của vỏ Trái Đất.
11. Phân biệt ba loại đá macma, trầm tích, biến chất.
Hướ ng dẫn:
- Đá macma (granit, badan...): Có các tinh thể thô hoặc mịn nằm xen kẽ nhau. Được hình thành từ khối macma nóng chảy ở dưới sâu nguội và rắn đi khi trào lên mặt đất. Đây là loại đá rất cứng.
- Đá trầm tích (đá sét, đá vôi...): Có các lớp vật liệu dày, mỏng màu sắc khác nhau, nằm song song, xen kẽ với nhau. Được hình thành ở những miền đất trũng do sự lăng tụ và nén chặt của các vật liệu phân huỷ từ các loại đá khác nhau. Đá này có chứa hoá thạch và có nhiều vật liệu vụn nhỏ như sét, cát, sỏi, cuội... và xác sinh vật.
- Đá biến chất (đá gơnai, đá hoa...): Có các tinh thể khác nhau. Được hình thành từ các loại đá macma và trầm tích bị thay đổi tính chất trong điều kiện chịu tác động của nhiệt độ cao và sức nén lớn.
12. Tại sao nói vùng tiếp xúc của các mảng kiến tạo là những vùng bất ổn?
Hướ ng dẫn:
- Thuyết kiến tạo mảng cho rằng, vỏ Trái Đất trong quá trình hình thành đã bị gãy vỡ, tách ra thành những mảng cứng, gọi là các mảng kiến tạo. Thạch quyền được cấu tạo bởi một số mảng kiến tạo nằm kề nhau. Các mảng này nhẹ, nổi trên lớp vật chất quánh dẻo thuộc tầng trên cùng của bao Manti và di chuyển một cách chậm chạp.
- Do hoạt động của các dòng đối lưu vật chất quánh dẻo và có nhiệt độ cao trong tầng Manti trên, nằm ngay dưới lớp vỏ Trái Đất, nên các mảng kiến tạo dịch chuyển. Hoạt động kiến tạo chủ yếu của Trái Đất tập trung tại ranh giới tiếp xúc giữa các mảng.
- Khi hai mảng chuyển động xô vào nhau, hoặc chờm lên nhau (tiếp xúc đồn ép), thì có thể hình thành các dãy núi cao (ví dụ: Hi-ma-lai-a được tạo nên do tiếp xúc dồn ép giữa hai mảng Âu - Á và Ấn Độ, An-đet được tạo nên do tiếp xúc dồn ép giữa hai mảng Thái Bình Dương và Nam Mĩ), các vực biển sâu (như ở phía tây Thái Bình Dương). Đồng thời, ở chỗ hai mảng chờm lên, trượt lên nhau cũng xảy ra các hoạt động núi lửa và động đất.
- Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách giãn, macma sẽ trào lên, tạo ra các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa... Ví dụ, tiếp xúc tách giãn ở sống núi giữa Đại Tây Dương.
13. Tại sao các vành đai núi lửa, động đất và các vùng núi trẻ thường phân bố ở những vùng tiếp giáp của các mảng kiến tạo?
Hướ ng dẫn:
- Các vành đai núi lửa, động đất và các vùng núi trẻ thường phân bố ở những vùng tiếp giáp của các mảng kiến tạo vì đây là những nơi có hoạt động kiến tạo xảy ra mạnh.
- Khi hai mảng kiến tạo xô vào nhau, ở chỗ tiếp xúc của chúng, đá sẽ bị nén ép, dồn lại và nhô lên, hình thành các dãy núi cao, sinh ra động đất, núi lửa,... ví dụ: dãy Hi-ma-lay-a được hình thành do mảng Ấn Độ - Ô-xtrây-li-a xô và mảng Âu-Á.
- Khi hai mảng tách xa nhau, ở các vết nứt tách giãn, mác ma sẽ trào lên, tạo nên các dãy núi ngầm, kèm theo hiện tượng động đất hoặc núi lửa (ví dụ, sống núi ngầm giữa Đại Tây Dương).
Câu 14. Mảng kiến tạo không phải là
A. bộ phận lục địa nổi trên bề mặt Trái Đất.
B. những bộ phận lớn của đáy đại dương.
C. luôn luôn đứng yên không di chuyển.
D. chìm sâu mà nổi ở phần trên lớp Manti.
Câu 15. Ở vùng tiếp xúc của các mảng kiến tạo không bao giờ
A. xảy ra các loại hoạt động kiến tạo.
B. là những vùng ổn định của vỏ Trái Đất.
C. có nhiều hoạt động núi lửa, động
D. có những sống núi ngầm ở đại dương.
Câu 16. Đá macma được hình thành
A. từ dưới sâu nóng chảy, trào lên mặt đất nguội đi.
B. ở nơi trũng do sự lắng tụ và nén chặt các vật liệu.
C. từ trầm tích bị thay đổi tính chất do nhiệt độ cao.
D. từ đá biến chất bị thay đổi tính chất do sức nén lớn.
Câu 17. Đá trầm tích được hình thành
A. từ dưới sâu nóng chảy, trào lên mặt đất nguội đi.
B. ở nơi trũng do sự lắng tụ và nén chặt các vật liệu.
C. từ trầm tích bị thay đổi tính chất do nhiệt độ cao.
D. từ đá biến chất bị thay đổi tính chất do sức nén lớn.
ĐÁP ÁN TRẮC NGHIỆM
14-C; 15-B; 16-A; 17 B
PHẦN 2. HỆ QUẢ ĐỊA LÍ CÁC CHUYỂN ĐỘNG CỦA TRÁI ĐẤT
I. NỘI DUNG VÀ YÊU CẦU CẦN ĐẠT
Phân tích được hệ quả địa lí của các chuyển động chính của Trái Đất: Chuyển động tự quay (sự luân phiên ngày đêm, giờ trên Trái Đất); chuyển động quanh Mặt Trời (các mùa trong năm, ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ).
Liên hệ được thực tế địa phương về các mùa trong năm và chênh lệch thời gian ngày đêm.
Sử dụng hình vẽ, lược đồ để phân tích được các hệ quả chuyển động của Trái Đất.
II. KIẾN THỨC CƠ BẢN VÀ CHUYÊN SÂU
1. Chuyển động tự quay
- Sự luân phiên ngày đêm
Do Trái Đất hình khối cầu và tự quay quanh trục nên mọi nơi ở trên bề mặt Trái Đất đều có sự luân phiên ngày và đêm.
- Giờ trên Trái Đất
+ Giờ địa phương: Do Trái Đất hình cầu và tự quay quanh trục, nên cùng một thời điểm, các địa điểm trên cùng một kinh tuyến đón Mặt Trời vào cùng thời điểm và khác với thời điểm ở các kinh tuyến khác, đó là giờ địa phương. Như vậy, các địa điểm trên Trái Đất nằm ở các kinh tuyến khác nhau có giờ địa phương khác nhau.
+ Giờ quốc tế: Để thống nhất sử dụng giờ trên thế giới, người ta chia bề mặt Trái Đất ra làm 24 khu vực giờ, mỗi khu vực giờ rộng 15 độ kinh tuyến, các địa phương nằm trong cùng một khu vực sẽ thống nhất một giờ, đó là giờ múi. Giờ ở khu vực số 0 được lấy làm giờ quốc tế hay giờ GMT (Greenwich Mean Time). Việt Nam nằm ở khu vực giờ số 7 nên khi ở Luân Đôn là 0 giờ thì ở Việt Nam là 7 giờ cùng ngày.
2, Chuyển động quanh Mặt Trời
- Các mùa trong năm: Do trục của Trái Đất nghiêng và không bị đổi phương khi chuyển động nên trong khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời thì có lúc bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có lúc bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Bán cầu nào ngả về phía Mặt Trời sẽ nhận được nhiều ánh sáng và nhiệt, đó là mùa hạ của bán cầu đỏ và ngược lại. Mỗi mùa trong năm có sự khác nhau về thời tiết, khí hậu và độ dài ngày đêm.
- Ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ
+ Do nghiêng một góc 6633’ trên quỹ đạo chuyển động của Trái Đất xung quanh Mặt Trời nên trục Trái Đất không trùng với vòng phân chia sáng tối.
+ Trục Trái Đất và vòng phân chia sáng tối giao nhau tại Xích đạo, chia Xích đạo làm hai nửa bằng nhau làm cho phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối bằng nhau, quanh năm có thời gian ngày và đêm dài bằng nhau.
+Càng về hai cực diện tích hai phần đó càng chênh lệch nhau, thời gian ngày và đêm càng chênh lệch nhiều. Tại vòng cực có một ngày hoặc đêm dài 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực). Từ vòng cực số ngày và đêm đó càng tăng. Ở hai cực có sáu tháng ngày và sáu tháng đêm.
III. CÂU HỎI VÀ HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI
Câu 1. Giờ địa phương và giờ khu vực khác nhau như thế nào? Tại sao khi đi qua đường chuyển ngày quốc tế thì cần phải tăng lên hay giảm đi một ngày lịch?
Hướng dẫn:
- Giờ địa phương (giờ mặt trời):
+ Trái Đất có hình khối cầu và tự quay quanh trục từ tây sang đông, nên ở cùng một thời điểm, người đứng ở các kinh tuyến khác nhau sẽ nhìn thấy Mặt Trời ở các độ cao khác nhau, do đó các địa điểm thuộc các kinh tuyến khác nhau sẽ có giờ khác nhau, đó là giờ địa phương (hay giờ mặt trời).
+ Là giờ riêng của mỗi địa điểm dựa vào vị trí của Mặt Trời làm tiêu chuẩn.
+ Mỗi kinh tuyến có một giờ mặt trời.
+ Các địa phương nằm trên cùng kinh tuyến có cùng một giờ mặt trời.
+ Có ý nghĩa trong từng địa phương cụ thể.
- Giờ quốc tế (khu vực):
+ Để tiện cho việc tính giờ và giao dịch quốc tế, người ta quy định về giờ quốc tế.
+ Là giờ mặt trời trung bình của các kinh tuyến trong cùng một khu vực giờ. Người ta chia bề mặt Trái Đất thành 24 khu vực giờ, mỗi khu vực giờ rộng 15 độ kinh tuyến và đánh số thứ tự từ 0 đến 23 theo chiều từ tây sang đông.
+ Các địa phương nằm trong cùng khu vực giờ sẽ thống nhất một giờ, đó là giờ khu vực (giờ quốc tế). + Giờ của mỗi khu vực được tính theo kinh tuyến đi qua giữa khu vực đó. Giờ ở khu vực số 0 được lấy làm giờ quốc tế hay giờ GMT. Việt Nam thuộc khu vực giờ số 7.
+ Có ý nghĩa quốc tế.
- Theo cách tính giờ khu vực, trên Trái Đất lúc nào cũng có một khu vực giờ mà ở đó có hai ngày lịch khác nhau, do vậy một kinh tuyến được lấy làm mốc để đổi ngày. Đó là đường chuyển ngày quốc tế. Nếu đi từ phía tây sang phía đông qua kinh tuyến 180° thì lùi lại một ngày lịch, còn đi từ phía đông sang phía tây qua kinh tuyến 180° thì tăng thêm một ngày lịch cho phù hợp với thời gian nơi đến.
Câu 2. Giải thích tại sao có hiện tượng chuyển động biểu kiến của Mặt Trời.
- Trái Đất chuyển động tịnh tiến xung quanh Mặt Trời, nên khi đứng trên Trái Đất nhìn Mặt Trời có ảo giác là Mặt Trời chuyển động. Điều này được thấy rõ qua hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh (hiện tượng Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu lúc 12 giờ trưa) lần lượt xảy ra tại các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27′ N (ngày
22-12) cho tới vĩ tuyến 23°27′ B (ngày 22-6), rồi lại trở xuống 23°27′ N.
- Chuyển động không có thật của Mặt Trời được gọi là chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời. Câu 2. Chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời giữa hai chí tuyến ảnh hưởng tới dải áp thấp Xích đạo và mùa của vùng nhiệt đới như thế nào? (Câu hỏi đề thi chọn Học sinh giỏi quốc gia năm 2015).
Hướng dẫn:
- Dải áp thấp Xích đạo được hình thành do nhiệt lực, liên quan trực tiếp đến bức xạ mặt trời. Chuyển động biểu kiến hàng năm của Mặt Trời kéo theo sự dịch chuyển của dải áp thấp Xích đạo về phía bán cầu mùa hạ. + Vào tháng 1: Dải áp thấp Xích đạo di chuyển xuống bán cầu Nam khoảng 15° vĩ tuyến ở trên các lục địa vì bán cầu Nam là mùa hạ.
+ Vào tháng 7: Dải áp thấp Xích đạo di chuyển lên bán cầu Bắc vì bán cầu Bắc là mùa hạ. Ảnh hưởng đến mùa ở vùng nhiệt đới:
+ Từ 21/3 đến 23/9: Mặt Trời chuyển động biểu kiến lên bán cầu Bắc nên bán cầu Bắc là mùa nóng,
bán cầu Nam là mùa lạnh.
+ Từ 23/9 đến 21/3 (năm sau): Mặt Trời chuyển động biểu kiến xuống bán cầu Nam nên bán cầu Nam là mùa nóng, bán cầu Bắc là mùa lạnh.
Câu 3. Thế nào là hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh? Những nơi nào trên Trái Đất có thể nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa trong ngày?
Hướng dẫn:
- Thiên đỉnh là hiện tượng Mặt Trời đứng ở đỉnh đầu người quan sát. Như vậy, dù đứng tại bất cứ nơi nào trên Trái Đất khi ngửa mặt nhìn thẳng đứng lên phía trên là nhìn lên thiên đỉnh.
- Trọng lực (tức lực hấp dẫn của Trái Đất) có xu hướng kéo mọi vật về phía tâm của nó. Vì thế hướng từ chân tới đỉnh đầu khi đứng thẳng chính là hướng nối từ tâm Trái Đất tới thiên đỉnh.
- Nếu trục của Trái Đất không nghiêng thì Mặt Trời sẽ chỉ luôn ở thiên đỉnh đối với người sống ở Xích đạo, vì người quan sát ở những vĩ độ khác có hướng nhìn thiên đỉnh khác và Mặt Trời không bao giờ có thể ở đỉnh đầu của họ.
- Tuy nhiên, nhờ trục Trái Đất nghiêng 23°27, nên chính xác là Mặt Trời có thể tới thiên đỉnh vào những thời điểm khác nhau ở toàn bộ khu vực kéo dài từ 23°27′B tới 23°27′N.
- Chỉ có những địa điểm từ chí tuyến Bắc đến chí tuyến Nam mới thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa.
+ Tại chí tuyến Bắc trong năm có một lần nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa vào ngày Hạ chí (22/6); tại chí tuyến Nam – ngày Đông chí (22/12).
+ Tại Xích đạo, trong năm có hai lần nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa, vào ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9).
+Những nơi khác trong vùng nội chí tuyến trong năm có hai lần thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa.
Câu 4. Những nơi nào trên Trái Đất trong năm nhìn thấy Mặt Trời lên thiên đỉnh? Những nơi nào có ngày và đêm dài bằng nhau quanh năm? Những nơi nào có ngày 24 giờ, đêm 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực) và những nơi nào có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm?
Hướng dẫn:
- Những nơi trên Trái Đất trong năm nhìn thấy Mặt Trời lên thiên đỉnh: Các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27′ N đến 23°27' B. Do chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời lần lượt xảy ra tại các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27′ N (ngày 22-12) cho tới 23 27’ B (22-6), rồi lại trở xuống 23°27′ N.
- Những nơi có ngày và đêm dài bằng nhau quanh năm: Xích đạo. Do đường phân chia sáng tối (ST) cắt với mặt phẳng qua trục Trái Đất tại Xích đạo và chia đường Xích đạo ra làm hai phần bằng nhau.
- Những nơi có ngày địa cực, đêm địa cực (ngày dài 24 giờ, đêm 24 giờ): Vào mùa hè, đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Bắc và trước vòng cực Nam; vào mùa đông, đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Nam và trước vòng cực Bắc. Do vậy, trong mùa hè, ở vòng cực Bắc đến cực Bắc có ngày 24 giờ, ở vòng cực Nam đến cực Nam có đêm 24 giờ; về mùa đông, ngược lại.
- Những nơi có 6 tháng toàn ngày và 6 tháng toàn đêm: Ở hai cực. Tại cực Bắc, suốt cả mùa hè hoàn toàn nằm trong phần chiếu sáng, suốt cả mùa đông hoàn toàn nằm trong bóng tối; ở cực Nam, ngược lại. Do vậy, ở hai cực có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm.
Câu 5. Tại sao ở nước ta trong năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh, còn các nước nằm ở vĩ tuyến cao hơn 23°27 không có hiện tượng này? Tại sao vào lúc giữa trưa ngày 22/12 ở các địa phương nước ta đều nhìn thấy Mặt Trời chếch về phía nam, giữa trưa ngày 22/6 nhìn thấy Mặt Trời chếch về phía bắc?
- Do Trái Đất đang chuyển động xung quanh Mặt Trời với trục nghiêng (23°27′ với pháp tuyến của mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất) và không đổi phương. Do đó, tia nắng vuông góc với tiếp tuyến ở bề mặt Trái Đất sẽ lần lượt di chuyển từ 23°27′ N lên 23°27′ B. Trong vòng một năm, các địa điểm nội chí tuyến (trong đó có nước ta) đều có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh.
- Từ ngoài hai chí tuyến về hai cực không có hiện tượng này, do trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng hoàng đạo (mặt phẳng chứa quỹ đạo Trái Đất) một góc bằng 6633'. Để tạo góc 900 thì góc phụ phải là 23°27′, trong khi đó các địa điểm ở ngoại chí tuyến đều có vĩ độ lớn hơn 23027.
- Vị trí nước ta ở bán cầu Bắc. Mùa hạ, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về chí tuyến Bắc, lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc ngày 22/6; mùa đông, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về chí tuyến Nam, lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam ngày 22/12. Do vậy, về mùa hạ nhìn thấy Mặt Trời giữa trưa chếch về phía bắc, về mùa đông - chếch về phía nam.
Câu 6. Vào những thời gian nào trong năm tất cả mọi địa điểm trên Trái Đất đều nhìn thấy Mặt Trời mọc chính Đông và lặn chính Tây? Tại sao? Hướng dẫn:
- Mặt trời mọc ở chính Đông và lặn ở chính Tây phụ thuộc vào việc các tia sáng của nó có cùng phương với mặt phẳng Xích đạo của Trái Đất hay không.
Vào ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9) mọi địa điểm trên Trái Đất đều nhìn thấy Mặt Trời mọc chính Đông và lặn chính Tây, do Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo, tia tới của Mặt Trời song song với mặt phẳng Xích đạo.
Câu 7. Tại sao mùa hạ ở vùng ôn đới của bán cầu Bắc dài hơn mùa hạ ở vùng ôn đới của bán cầu Nam? Hướng dẫn:
- Mùa hạ ở bán cầu Bắc (186 ngày) dài hơn mùa hạ ở bán cầu Nam (179 ngày).
- Mùa hạ của bán cầu Bắc từ ngày 21/3 đến 23/9, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm viễn nhật, sức hút của Mặt Trời nhỏ, tốc độ quay chậm hơn, thời gian dài hơn (186 ngày).
- Mùa hạ của bán cầu Nam từ ngày 23/9 đến 21/3, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm cận nhật, sức hút của Mặt Trời lớn, tốc độ quay nhanh hơn, thời gian ngắn hơn (179 ngày).
Câu 8. Tại sao nhiệt độ trung bình về mùa hạ của bán cầu Bắc cao hơn nhiệt độ trung bình về mùa hạ ở bán cầu Nam?
Hướng dẫn:
- Mùa hạ ở nửa cầu Bắc (từ 21/3 - 23/9): Có thời gian dài hơn (186 ngày) thời gian mùa hạ ở bán cầu Nam (179 ngày), nên nhận được nhiều nhiệt hơn.
- Mùa hạ ở nửa cầu Nam (từ 23/9 - 21/3): Có thời gian ngắn hơn (179 ngày) thời gian mùa hạ ở bán cầu Bắc (186 ngày), nên nhận được ít nhiệt hơn.
- Ngoài ra, ở nửa cầu Bắc có diện tích lục địa lớn hơn (chiếm 39,4% diện tích nửa cầu Bắc) diện tích lục địa ở nửa cầu Nam (chiếm 19,0% diện tích nửa cầu Nam); diện tích đại dương nhỏ hơn (60,6%) diện tích đại dương ở nửa cầu Nam (81,0%).
Câu 9. Tại sao ở cực và vùng nhiệt đới có sự chênh lệch nhiệt độ và ánh sáng rõ rệt ở hai mùa, còn ở ôn đới rõ ở bốn mùa?
Hướng dẫn:
Các nước ở vùng cực, chênh lệch góc nhập xạ giữa hai mùa rất lớn nên sự chênh lệch nhiệt độ và ánh sáng rõ rệt ở hai mùa.
- Các nước nằm ở vùng nhiệt đới, trong năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh gần nhau, chênh lệch về nhiệt độ và ánh sáng giữa hai mùa rất rõ.
- Các nước ở vùng ôn đới thuộc vĩ độ trung bình, chênh lệch góc nhập xạ giữa các thời kì trong năm tương đối rõ, nên sự chênh lệch nhiệt độ và ánh sáng rõ rệt ở bốn mùa.
Câu 10. Tại sao số ngày địa cực và số ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam? Hướng dẫn:
Ngày địa cực và số ngày dài hơn đêm chỉ xảy ra trong mùa hạ ở mỗi bán cầu. Số ngày địa cực và số ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam nghĩa là mùa hạ ở bán cầu Bắc dài hơn mùa hạ ở bán cầu Nam.
- Do Trái Đất chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời trên quỹ đạo hình elip, nên có nơi gần Mặt Trời và có nơi xa Mặt Trời. Trái Đất đến gần Mặt Trời nhất thường vào ngày 3/1 (điểm cận nhật) và ở xa Mặt Trời nhất thường vào ngày 5/7 (điểm viễn nhật).
- Mùa hạ của bán cầu Bắc từ ngày 21/3 đến 23/9, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm viễn nhật, sức hút của Mặt Trời nhỏ, tốc độ quay chậm hơn, thời gian dài hơn (186 ngày).
- Mùa hạ của bán cầu Nam từ ngày 23/9 đến 21/3, là thời kì Trái Đất quay trên phần quỹ đạo có điểm cận nhật, sức hút của Mặt Trời lớn, tốc độ quay nhanh hơn, thời gian ngắn hơn (179 ngày).
Câu 11. Tại sao càng về phía cực, biên độ nhiệt độ năm càng lớn, sự chênh lệch độ dài ngày đêm càng nhiều?
Hướng dẫn:
- Càng về phía cực (Bắc, Nam), chênh lệch góc nhập xạ và thời gian chiếu sáng càng nhiều (tại cực có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm) nên chênh lệch nhiệt độ giữa hai mùa càng lớn (biên độ nhiệt độ năm càng lớn).
- Càng về phía cực, đường phân chia sáng tối và trục của Trái Đất càng xa nhau, chênh lệch diện tích phần chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối càng nhiều, chênh lệch độ dài ngày đêm càng nhiều.
Câu 12. Phân tích tác động của chuyển động biểu kiến Mặt Trời đến lượng nhiệt, ánh sáng và độ dài ngày đêm trên Trái Đất.
Hướng dẫn:
- Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời: Từ 21/3 đến 22/6 chuyển động biểu kiến từ Xích đạo lên chí tuyến Bắc, lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc ngày 22/6, sau đó từ 22/6 đến 23/9 chuyển động biểu kiến về phía Xích đạo, lên thiên đỉnh ở Xích đạo ngày 23/9. Từ 23/9 Mặt Trời chuyển động biểu kiến về chí tuyến Nam, lên thiên đỉnh ở chỉ tuyến Nam ngày 22/12, sau đó chuyển động biểu kiến về Xích đạo và lên thiên đỉnh ở Xích đạo ngày 21/3. Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời đã tạo ra các mùa trong năm với lượng nhiệt, ánh sáng và độ dài ngày đêm khác nhau.
- Mùa xuân (21/3 - 22/6): Mặt Trời bắt đầu di chuyển biểu kiến từ Xích đạo lên chí tuyến Bắc, lượng nhiệt tăng dần nhưng vì mới bắt đầu tích luỹ nên nhiệt độ chưa cao, tiết trời ấm áp. Diện tích phần chiếu sáng bắt đầu lớn hơn phần khuất trong bóng tối nên ngày bắt đầu dài hơn đêm.
- Mùa hạ (22/6 - 23/9): Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc (ngày 22/6) và di chuyển biểu kiến về Xích đạo, góc nhập xạ lớn, lượng nhiệt được tích luỹ nhiều, nhiệt độ cao. Diện tích phần chiếu sáng lớn hơn phần khuất trong bóng tối do bán cầu Bắc gần nhất với Mặt Trời, ngày dài hơn đêm. Ngày 22/6 có thời gian ban ngày dài nhất, thời gian ban đêm ngắn nhất trong một năm.
- Mùa thu (23/9 - 22/12): Mặt Trời di chuyển biểu kiến về chí tuyến Nam, góc nhập xạ tuy giảm nhưng còn lượng nhiệt tích luỹ trong mùa hạ nên nhiệt độ không còn cao nữa nhưng cũng không thấp, tiết trời mát mẻ. Diện tích phần chiếu sáng bắt đầu thu hẹp, diện tích phần khuất trong bóng tối mở rộng, ngày bắt đầu ngắn hơn đêm.
- Mùa đông (22/12 - 21/3): Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam (ngày 22/12) và di chuyển biểu kiến về Xích đạo, góc nhập xạ nhỏ, mặt đất đã tiêu hao hết lượng nhiệt dự trữ, nhiệt độ hạ thấp. Diện tích phần chiếu sáng nhỏ hơn phần khuất trong bóng tối do bán cầu Bắc ở xa Mặt Trời nhất, ngày ngắn hơn đêm. Ngày 22/12 có thời gian ban ngày ngắn nhất, thời gian ban đêm dài nhất trong một năm.
Câu 13. Giải thích hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa ở khu vực nội chí tuyến. Tại sao ngày có thời gian ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam? (Câu hỏi đề thi chọn Học sinh giỏi quốc gia năm 2018)
Hướng dẫn:
- Giải thích hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa ở khu vực nội chí tuyến:
+ Xích đạo: Đường phân chia sáng tối cắt trục Trái Đất chia Xích đạo ra hai phần bằng nhau, ngày đêm dài bằng nhau quanh năm.
+ Các địa điểm khác: Mùa hạ, bán cầu Bắc chúc về phía Mặt Trời nhận được nhiều ánh sáng hơn, diện tích phần được chiếu sáng lớn hơn phần khuất trong bóng tối, ngày dài hơn đêm; mùa đông ngược lại.
- Số ngày có thời gian ngày dài hơn đêm ở bán cầu Bắc nhiều hơn ở bán cầu Nam:
+ Mùa hạ có ngày dài hơn đêm, bán cầu Bắc có mùa hạ dài hơn bán cầu Nam.
+ Bán cầu Bắc về mùa hạ chuyển động trên quỹ đạo có điểm viễn nhật, sức hút Mặt Trời yếu hơn, vận tốc quay nhỏ hơn, thời gian chuyển động chậm hơn nên số ngày dài hơn; bán cầu Nam ngược lại.
Câu 14. Ở mỗi bán cầu (Bắc, Nam), ngày nào trong năm có thời gian ban ngày dài nhất? ngày nào có đêm dài nhất
Hướng dẫn:
- Ở bán cầu Bắc: Ngày Hạ chí (22/6), tia tới vuông góc với chí tuyến Bắc lúc 12 giờ trưa; mọi địa điểm ở nửa cầu Bắc có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (nửa cầu Nam ngược lại, có đêm dài nhất, ngày ngắn nhất).
- Ở bán cầu Nam: Ngày Đông chí (22/12), tia tới vuông góc với chí tuyến Nam lúc 12 giờ trưa; mọi địa điểm ở nửa cầu Nam có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (nửa cầu Bắc ngược lại, có đêm dài nhất, ngày ngắn nhất).
Câu 15. Tại sao càng về hai cực, độ dài ngày đêm chênh nhau càng nhiều?
Hướng dẫn:
- Tại Xích đạo, đường phân chia sáng tối giao nhau với trục Trái Đất, chia Xích đạo ra hai phần bằng nhau, diện tích phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối bằng nhau, ngày và đêm bằng nhau.
- Từ Xích đạo về hai cực, khoảng cách giữa đường phân chia sáng tối và trục Trái Đất càng rộng ra, phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối càng chênh lệch nhau nhiều. Do vậy, ngày đêm chênh nhau càng lớn.
Câu 16. Giải thích tại sao vào ngày 22/6 ở bán cầu Bắc, số giờ chiếu sáng càng về cực càng nhiều và từ vòng cực về cực có ngày dài 24 giờ; vào ngày 21/3 và 23/9, ở mọi nơi trên Trái Đất đều có thời gian ngày đêm dài bằng nhau.
Hướng dẫn:
- Ngày 22/6:
+ Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc, bán cầu Bắc chúc về phía Mặt Trời nhận được nhiều ánh sáng; càng về cực diện tích phần chiếu sáng càng lớn hơn phần khuất trong tối nên số giờ chiếu sáng càng nhiều. + Đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Bắc nên từ vòng cực Bắc đến cực Bắc có ngày dài 24 giờ, tuy nhiên càng về cực số ngày 24 giờ càng nhiều và có 6 tháng ngày tại cực Bắc.
- Ngày 21/3 và 23/9: Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo, đường phân chia sáng tối trùng với mặt phẳng đi qua trục Trái Đất, mọi địa điểm trên Trái Đất có phần diện tích được chiếu sáng bằng phần khuất tối, ngày và đêm bằng nhau.
Câu 17. Tại sao có hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ?
Hướng dẫn:
- Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa
+ Do Trái Đất chuyển động xung quanh Mặt Trời, trục Trái Đất không đổi phương nên có thời kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời.
+ Khi bán cầu nào ngả về phía Mặt Trời thì đó là mùa hạ của bán cầu đó, đường phân chia sáng tối dịch chuyển dần ra phía sau vòng cực, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích nằm trong bóng tối, ngày dài hơn đêm ở tất cả các vĩ độ thuộc bán cầu.
+ Ngược lại, khi bán cầu đó chếch xa Mặt Trời thì đó là mùa đông của bán cầu đó, đường phân chia sáng tối dịch chuyển dần ra phía trước vòng cực, diện tích được chiếu sáng nhỏ hơn diện tích nằm trong bóng tối, ngày ngắn hơn đêm ở tất cả các vĩ độ thuộc bán cầu đó.
- Hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo vĩ độ
+ Do đường phân chia sáng tối và trục của Trái Đất không trùng nhau, tại Xích đạo chúng cắt nhau chia Xích đạo ra hai phần bằng nhau nên trong năm tại Xích đạo lúc nào cũng có ngày đêm dài bằng nhau.
+ Càng về phía cực, đường phân chia sáng tối và trục của Trái Đất càng xa nhau, chênh lệch diện tích phần chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối càng nhiều, chênh lệch độ dài ngày đêm càng nhiều.
Câu 18. Cho biết sự khác nhau giữa điểm cực Bắc (Lũng Cú, vĩ độ 23°23'B) và điểm cực Nam (Đất Mũi, vĩ độ 8°34'B) trên đất liền nước ta về độ dài ban ngày, độ dài ban đêm. Tại sao có sự khác nhau đó?
Hướng dẫn:
- Vào mùa hạ, ở Lũng Cú có ngày dài hơn ngày ở Đất Mũi; vào mùa đông, ở Lũng Cú có đêm dài hơn đêm ở Đất Mũi.
Do khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, đường phân chia sáng tối và trục Trái Đất giao nhau tại Xích đạo, chia Xích đạo ra thành hai phần bằng nhau, tại đây quanh năm có ngày và đêm dài bằng nhau. - Càng xa Xích dạo về phía hai cực, đường phân chia sáng tối và trục Trái Đất càng xa nhau, độ dài ngày và đêm chênh lệch nhau càng nhiều. Vào mùa hạ ở bán cầu Bắc, càng đi về phía cực thời gian ban ngày càng dài hơn thời gian ban ngày ở những vĩ độ gần Xích đạo. Vào mùa đông ở bán cầu Bắc, càng đi về phía cực thời gian ban đêm càng dài hơn thời gian ban đêm ở những vĩ độ gần Xích đạo.
Câu 19. Tại sao ở Xích đạo quanh năm có hiện tượng ngày đêm dài bằng nhau? Tại sao vào ngày 22/6 càng về cực Bắc thời gian ban ngày càng dài, vào ngày 22/12 càng về cực Nam thời gian ban ngày càng dài?
Hướng dẫn:
- Ở Xích đạo quanh năm có hiện tượng ngày đêm dài bằng nhau. Do trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương, đường phân chia sáng tối giao nhau với trục Trái Đất chia đôi Xích đạo ra hai phần bằng nhau, một phần nằm trong ánh sáng, một phần nằm trong bóng tối. - Ngày 22/6, tia mặt trời chiếu vuông góc với chí tuyến Bắc, nửa cầu Bắc quay về phía Mặt Trời, nên càng về phía cực Bắc diện tích phần được chiếu sáng càng lớn; ngược lại, phần diện tích nằm khuất bóng tối càng nhiều; do đó số giờ chiếu sáng trong ngày 22/6 càng về cực Bắc càng nhiều, thời gian ban ngày càng dài.
- Ngày 22/12, tia mặt trời chiếu vuông góc với chí tuyến Nam, nửa cầu Nam quay về phía Mặt Trời, nên càng về phía cực Nam diện tích phần được chiếu sáng càng lớn; ngược lại, phần diện tích nằm khuất trong bóng tối càng nhiều; do đó số giờ chiếu sáng trong ngày 22/12 càng về cực Nam càng nhiều, thời gian ban ngày càng dài.
Câu 20. Phân tích tác động của chuyển động biểu kiến mặt trời đến thời gian dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ trong các ngày Hạ chí (22/6), Đông chí (22/12), Thu phân (21/3) và Xuân phân (23/9).
Hướng dẫn:
- Ngày Hạ chí (22/6):
+ Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về phía nửa cầu Bắc, Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc.
+ Nửa cầu Bắc là mùa hạ, nửa cầu Nam là mùa đông. Mùa hạ ở nửa cầu Bắc và mùa đông ở bán cầu Nam có 186 ngày.
+ Càng về vĩ độ cao ở nửa cầu Bắc, ngày càng dài hơn đêm; ở vòng cực Bắc có ngày dài 24 giờ; từ vòng Bắc đến cực Bắc số ngày dài 24 giờ tăng lên; tại cực Bắc có 6 tháng ngày. Ở bán cầu Nam, ngược lại.
- Ngày Đông chí (22/12):
+ Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về phía nửa cầu Nam, Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam. + Nửa cầu Nam là mùa hạ, nửa cầu Bắc là mùa đông. Mùa hạ ở nửa cầu Nam và mùa đông ở bán cầu Bắc có 179 ngày.
+ Càng về vĩ độ cao ở nửa cầu Nam, ngày càng dài hơn đêm; ở vòng cực Nam có ngày dài 24 giờ; từ vòng cực Nam đến Nam số ngày dài 24 giờ tăng lên; tại cực Nam có 6 tháng ngày. Ở bán cầu Bắc, ngược lại.
- Ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9):
+ Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo.
+ Là thời gian chuyển tiếp từ mùa đông sang mùa hạ và từ mùa hạ sang mùa đông ở bán cầu Bắc. Ở bán cầu Nam, ngược lại.
+ Ngày và đêm dài bằng nhau trên toàn thế giới; ở hai cực có thời gian toàn đêm.
Câu 21. Vào những ngày nào và ở địa điểm nào trên Trái Đất có thời gian ngày, đêm dài bằng nhau? Hướng dẫn:
- Vào ngày Xuân phân (21/3) và ngày Thu phân (23/9), Mặt trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo, vòng sáng tối trùng với mặt phẳng đi qua trục Trái Đất, tất cả mọi địa điểm trên Trái Đất có thời gian được chiếu sáng và thời gian khuất trong bóng tối bằng nhau, nên độ dài ngày đêm bằng nhau.
Ở Xích đạo, vòng sáng tối luôn giao nhau với trục Trái Đất ở tâm, chia đường Xích đạo thành hai phần bằng nhau, một phần được chiếu sáng và một phần khuất trong bóng tối, nên quanh năm đều có ngày và đêm dài bằng nhau.
Câu 22. Tại sao từ vòng cực (Bắc, Nam) về cực (Bắc, Nam) có hiện tượng ngày dài 24 giờ
Hướng dẫn:
- Ở bán cầu Bắc:
+ Từ vòng cực Bắc về đến cực Bắc vào mùa hạ có hiện tượng ngày dài 24 giờ.
+ Giải thích: Vào mùa hạ, đường phân chia sáng tối dịch chuyển từ sau vòng cực Bắc về toàn bộ khu vực đó được chiếu sáng toàn phần do đó có ngày dài 24 giờ. Trong thời gian đó, khu vực từ vòng cực Nam đến cực Nam có đêm dài 24 giờ.
- Ở bán cầu Nam:
+ Từ vòng cực Nam về đến cực Nam vào mùa hạ có hiện tượng ngày dài 24 giờ.
+ Giải thích: Vào mùa hạ, đường phân chia sáng tối dịch chuyển từ sau vòng cực Nam về cực Nam, toàn bộ khu vực đó được chiếu sáng toàn phần do đó có ngày dài 24 giờ. Trong thời gian đó, khu vực từ vòng cực Bắc đến cực Bắc có đêm dài 24 giờ.
Câu 23. Giải thích tại sao số ngày dài 24 giờ và số đêm dài 24 giờ ở cực Bắc không bằng nhau? Hướng dẫn:
- Ở cực Bắc có số ngày dài 24 giờ (ngày địa cực) là 186 ngày, số đêm dài 24 giờ (đêm địa cực) là 179 ngày. - Ngày địa cực chỉ có ở mùa hạ, đêm địa cực chỉ có ở mùa đông. Số ngày địa cực và đêm địa cực khác nhau do độ dài mùa hạ và mùa đông ở Bắc bán cầu khác nhau.
- Mùa hạ ở bán cầu Bắc (từ ngày 21/3 đến ngày 23/9): Trái Đất chuyển động trên phần quỹ đạo ở xa Mặt Trời chịu lực hút nhỏ hơn, vận tốc chuyển động trên quỹ đạo giảm, thời gian chuyển động dài hơn, nên cực Bắc có số ngày dài 24 giờ là 186 ngày.
- Mùa đông ở bán cầu Bắc (từ ngày 23/9 đến 21/3): Trái Đất chuyển động ở trên phần quỹ đạo ở gần Mặt Trời, chịu sức hút của Mặt Trời lớn hơn, vận tốc chuyển động nhanh hơn, thời gian chuyển động ngắn hơn, nên ở cực Bắc có đêm dài 24 giờ là 179 ngày.
Câu 24. Khi Trái Đất tự quay quanh trục, mọi địa điểm thuộc các vĩ độ khác nhau ở bề mặt Trái Đất (trừ hai cực) đều có
A. vận tốc dài giống nhau.
B. vận tốc dài khác nhau.
C. vận tốc gốc rất lớn.
D. vận tốc gốc rất nhỏ.
Câu 25. Hiện tượng khác nhau về thời gian ngày nằm đã sáng; Ngày tháng mười chưa cười đã tối” cầu Bắc?
A. Xích đạo.
B. Chí tuyến Bắc.
C. Chí tuyến Nam.
D. Vòng cực.
và đêm trong câu ca dao “Đêm tháng năm chưa không xảy ra ở khu vực nào sau đây thuộc bán
Câu 26. Hà Nội vào mùa hạ có ngày dài hơn ngày ở TP. Hồ Chí Minh, không phải do
A. ở vĩ độ cao hơn.
B. gần chí tuyến hơn.
C. xa Xích đạo hơn.
D. ở kinh độ nhỏ hơn.
Câu 27. Theo cách tính giờ múi, trên Trái Đất lúc nào cũng có một múi giờ mà ở đó có hai ngày lịch khác nhau, nên phải chọn một đối tượng làm mốc để đổi ngày. Đối tượng đó là
A. bán cầu Đông.
B. kinh tuyến 180 độ.
C. kinh tuyến 0 độ.
D. bán cầu Tây.
ĐÁP ÁN TRẮC NGHIỆM
24-B; 25-A; 26-D; 27-B
28. Hình dạng khối cầu của Trái Đất gây ra những hiện tượng địa lí nào?
Hướng dẫn:
- Bề mặt Trái Đất luôn luôn có một nửa được chiếu sáng và một nửa nằm trong bóng tối, gây ra hiện tượng ngày đêm.
- Tia tới của mặt trời chiếu xuống bề mặt Trái Đất ở các vĩ độ khác nhau có độ lớn khác nhau, dẫn đến sự phân bố bức xạ và phân bố nhiệt giảm dần từ xích đạo về hai cực.
- Các quá trình và các hiện tượng địa lí diễn ra trái ngược nhau giữa hai bán cầu Bắc và Nam.
29. Tại sao trong số các hành tinh quay xung quanh Mặt Trời, chỉ ở Trái Đất là duy nhất có sự sống?
Hướng dẫn:
- Trái Đất có vị trí nằm không quá gần hoặc quá xa Mặt Trời, nên không bị đốt nóng dữ dội, cũng như không bị lạnh lẽo quá mức, lượng bức xạ nhận được vừa đủ (tối ưu) để duy trì và phát triển sự sống.
- Độ nghiêng của trục Trái Đất và chuyển động tự quay quanh trục và xung quanh Mặt Trời giúp điều hòa chế độ nhiệt trên Trái Đất, tạo điều kiện thuận lợi cho sự sống tồn tại và phát triển.
- Kích thước của Trái Đất vừa phải để giữ xung quanh mình bầu khí quyển.
30. Địa cực có những đặc điểm gì?
Hướng dẫn:
- Trái Đất tự quay quanh một trục tưởng tượng, gọi là địa trục. Đầu mút của mỗi địa trục tiếp xúc với bề mặt trái đất gọi là địa cực: cực Bắc và cực Nam.
- Đặc điểm của địa cực:
+ Là nơi gặp nhau của các kinh tuyến.
+ Nơi vĩ tuyến chỉ còn một điểm (90°).
+ Hai cực đối xứng nhau qua tâm Trái Đất.
+ Ở địa cực có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm.
+ Địa cực có khoảng cách đến tâm Trái Đất ngắn nhất.
+ Khi Trái Đất quay, địa cực không di chuyển vị trí.
+ Cực Nam đón giao thừa vào ban ngày thì cực Bắc đón vào ban đêm, vì lúc cực Bắc có đêm dài 6 tháng thì cực Nam có ngày dài 6 tháng.
+ Vào thời khắc giao thừa của mỗi năm, ở cực Bắc và cực Nam có thể đón giao thừa 24 lần, vì đây là nơi gặp nhau của các múi giờ trên Trái Đất.
31. Nguyên nhân nào dẫn đến có hiện tượng ngày đêm luân phiên nhau trên Trái Đất?
Hướng dẫn:
- Trái Đất hình khối cầu luôn được Mặt Trời chiếu sáng một nửa, còn một nửa không được chiếu sáng, vì thế sinh ra ngày, đêm.
- Tuy nhiên, do Trái Đất tự quay quanh trục, nên mọi nơi ở bề mặt Trái Đất đều lần lượt được Mặt Trời chiếu sáng rồi lại chìm vào bóng tối, gây nên hiện tượng luân phiên ngày, đêm.
32. Phân biệt giờ địa phương và giờ khu vực.
Hướ ng dẫn:
- Giờ địa phương (giờ Mặt Trời):
+Trái Đất có hình khối cầu và tự quay quanh trục từ tây sang đông, nên ở cùng một thời điểm, người đứng ở các kinh tuyến khác nhau sẽ nhìn thấy Mặt Trời ở các độ cao khác nhau, do đó các địa điểm thuộc các kinh tuyến khác nhau sẽ có giờ khác nhau, đó là giờ địa phương (hay giờ Mặt Trời).
+ Là giờ riêng của mỗi địa điểm dựa vào vị trí của Mặt Trời làm tiêu chuẩn.
+ Mỗi kinh tuyến có một giờ mặt trời.
+ Các địa phương nằm trên cùng kinh tuyến có cùng một giờ Mặt Trời.
+ Có ý nghĩa trong từng địa phương cụ thể.
- Giờ quốc tế (khu vực):
+ Để tiện cho việc tính giờ và giao dịch quốc tế, người ta quy định về giờ quốc tế.
+ Là giờ mặt trời trung bình của các kinh tuyến trong cùng một khu vực giờ. Người ta chia bề mặt Trái Đất thành 24 khu vực giờ, mỗi khu vực giờ rộng 15 độ kinh tuyến và đánh số thứ tự từ 0 đến 23 theo chiều từ tây sang đông.
+ Các địa phương nằm trong cùng khu vực giờ sẽ thống nhất một giờ, đó là giờ khu vực (giờ quốc tế).
+ Giờ của mỗi khu vực được tính theo kinh tuyến đi qua giữa khu vực đó. Giờ giờ số
33. Tại sao có đường chuyển ngày quốc tế? Đường chuyển ngày quốc tế đi qua khu vực giờ số mấy? Tại sao đường chuyển ngày không phải là một đường thẳng theo đường kinh tuyến?
Hướ ng dẫn:
- Theo cách tính giờ khu vực, trên Trái Đất lúc nào cũng có một khu vực giờ mà ở đó có hai ngày lịch khác nhau, do vậy một kinh tuyển được lấy làm mốc để đổi ngày. Đó là đường chuyển ngày quốc tế. Nếu đi từ phía tây sang phía đông qua kinh tuyến 180° thì lùi lại một ngày lịch, còn đi từ phía đông sang phía tây qua kinh tuyến 180° thì tăng thêm một ngày lịch cho phù hợp với thời gian nơi đến.
-Đường chuyển ngày quốc tế đi qua giữa khu vực giờ số 12 trên Thái Bình Dương.
- Mỗi quốc gia có thể có một hay nhiều khu vực giờ khác nhau. Đường chuyển ngày quốc tế không phải là một đường thẳng chạy theo kinh tuyến. Trên lục địa, đường chuyển ngày quốc tế thường chạy theo biên giới của các quốc gia (hoặc theo ranh giới một số lãnh thổ trong quốc gia) để đảm bảo giờ thống nhất cho cùng quốc gia (hoặc cùng lãnh thổ) đó; tránh được trường hợp có hai khu vực giờ tại cùng một địa phương.
34. Dựa vào hiểu biết về múi giờ, hãy hoàn thành bảng sau:
GIỜ GMT Ở CÁC KHU VỰC GIỜ
35. Khi ở Luân Đôn (Anh) là 23 giờ ngày 31/12/2021 thì ở Hà Nội (Việt Nam) là mấy giờ, ngày nào? Ở Oasinhton (Hoa Kỳ) là mấy giờ? ngày nào? Ở Bắc Kinh (Trung Quốc) là mấy giờ? ngày nào?
Hướ ng dẫn:
- Khi Luân Đôn (ở khu vực giờ số 0), vào lúc 23 giờ ngày 31/12/2021; thì:
- Việt Nam (ở khu vực giờ số 7), lúc này là (23 + 7 - 24) = 6 giờ ngày 01/01/2022.
- Oasinhtơn (ở khu vực giờ số 20), lúc này là (23 + 20 - 24) = 19 giờ ngày 30/12/2021.
- Bắc Kinh (ở khu vực giờ số 8), lúc này là (23 + 8 - 24) = 7 giờ ngày 01/01/2022.
36. Một máy bay cất cánh từ TP. Hồ Chi Minh lúc 7g30 phút ngày 1/3/2022. Đến Lốt An-giơ-let (múi giờ 16) thì đồng hồ sân bay cũng chỉ 7g 30 phút ngày 1/3/2022. Hỏi máy bay đã bay mất bao lâu? Khi máy bay đến Lốt An-giơ-let thì lúc đó ở TP. Hồ Chí Minh là mấy giờ, ngày nào?
Hướng dẫn:
- Thời gian bay từ TP. Hồ Chí Minh đến Lốt An-giơ-let: 16 giờ (8 + 1 +7 múi giờ).
- Khi máy bay đến Lốt An-giơ-let (7g30 ngày 1/3/2022) thì lúc đó ở TP. Hồ Chí Minh là (7g30+24 - 16) 15g30 ngày 2/3/2022.
37. Vào lúc 15 giờ ngày 25/12/2021, một ô tô bắt đầu chạy từ điểm A đến B theo hướng tây đồng với vận tốc 65 km/h. Hỏi ô tô đến điểm B vào mấy giờ, ngày, tháng, năm nào? Biết rằng điểm A ở kinh độ 165⁰Đ, điểm B ở kinh độ 165°T, cả A và B đều nằm trên vĩ tuyến 50⁰.
Hướng dẫn:
- Điểm A ở múi giờ số 11, điểm B ở múi giờ 13 (hoặc -11).
. Khi ô tô khởi hành tại điểm A lúc 15 giờ ngày 25/12/2021, thì lúc đó điểm B là 17 giờ ngày 23/12/2021.
- Khoảng cách cung 1 độ trên vĩ tuyến 50° là bằng đường kính xích đạo x cosφ =111 x cos50° = 71,34 km.
- Thời gian để ô tô đi từ A đến B là: t= 2140,2/65 = 32 giờ 56 phút.
- Điểm A nằm ở kinh độ 165°Đ, điểm B nằm ở kinh độ 165°T, cách nhau 30° kinh tuyến, nên khoảng cách từ A đến B là 71,34x30=2140,2km.
- Vậy, ô tô đến điểm B vào lúc: (17 giờ + 32 giờ 56 phút= 4 giờ 56 phút =2 ngày + 1 giờ 56 phút) 1 giờ 56 phút ngày 26/12/2021.
38. Nếu ở kinh tuyến 105°Đ là 12 giờ ngày 01.01.2022, thì giờ địa phương ở kinh tuyến 104°Đ, 106°Đ là bao nhiêu?
Hướng dẫn:
Theo phân chia khu vực giờ, cứ mỗi múi giờ có 15⁰ kinh tuyến ứng với 60 phút giờ đồng hồ, nên mỗi kinh tuyên cách nhau 4 phút giờ đồng hồ.
- Kinh tuyến 105°Đ là kinh tuyến đi qua giữa khu vực giờ số 7. Khi ở kinh tuyến giữa là 12 giờ ngày 01.01.2022, thì ở kinh tuyến tiếp theo bên phải là 12 giờ 4 phút cùng ngày, đây là giờ địa phương của kinh tuyến này. Tương tự, ở kinh tuyến kế bên trái là 11 giờ 56 phút cùng ngày.
39. Hai thành phố Nha Trang và Đà Lạt cùng ở trên một vĩ tuyến. Nha Trang có kinh độ 109°15'Đ, Đà Lạt có kinh độ 108⁰26'Đ. Mặt Trời mọc ở Nha Trang vào lúc 5 giờ 27 phút và lặn lúc 18 giờ 05 phút. Hỏi ở Đà Lạt, Mặt Trời mọc và lặn ở thời điểm nào?
Hướng dẫn:
- Trái Đất tự quay quanh trục một vòng mất 24 giờ, như vậy 1 giờ Trái Đất quay được (360⁰/24) 15° kinh tuyến; 1⁰ kinh tuyến, Trái Đất quay hết (60’/15) 4 phút giờ và 1 kinh tuyển, Trái Đất quay hết (240"/60’) 4 giây đồng hồ.
- Nha Trang cách Đà Lạt: 109º15Đ - 108°26Đ = 49’ kinh tuyến.
- Mặt Trời mọc ở Nha Trang lúc 5 giờ 27 phút, thì ở Đà Lạt, Mặt Trời mọc lúc: 5 giờ 27 phút + (49’ x 4” )= 5 giờ 30 phút 16 giây.
- Mặt Trời lặn ở Nha Trang lúc 18 giờ 05 phút, thì ở Đà Lạt, Mặt Trời lặn lúc: 18 giờ 05 phút + (49’x 4”)= 18 giờ 08 phút 16 giây.
40. Phân biệt chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và chuyển động xung quanh Mặt Trời
Hướng dẫn:
- Chuyển động tự quay quanh trục:
+ Trái Đất tự quay quanh một trục (tưởng tượng). Trục này tạo nên một góc 66°33’ với mặt phẳng quỹ đạo chuyển động của Trái Đất xung quanh Mặt Trời.
+ Hướng quay: Từ tây sang đông.
+ Trong khi tự quay quanh trục, có các điểm không di chuyển vị trí: Cực B và N.
+ Thời gian Trái Đất tự quay một vòng quanh trục là một ngày đêm (24 giờ).
+ Hệ quả: Ngày đêm luân phiên nhau trên Trái Đất, giờ địa phương và giờ khu vực, sự chuyển động lệch hướng của các vật thể. Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời:
+ Trái Đất chuyển động tịnh tiến xung quanh Mặt Trời trên một quỹ đạo hình elip gần tròn.
+ Hướng quay: Từ tây sang đông.
+ Trong khi quay quanh Mặt Trời, trục Trái Đất không đổi góc và phương.
+ Thời gian Trái Đất chuyển động một vòng trên quỹ đạo là 365 ngày 6 giờ.
41. Tại sao tốc độ chuyển động của Trái Đất trên quỹ đạo xung quanhMặt Trời không đều nhau?
Hướng dẫn:
- Tốc độ chuyển động trung bình của Trái Đất quanh Mặt Trời là 29,8 km/s. Do Trái Đất chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời trên quỹ đạo hình elip, nên có nơi gần Mặt Trời và có nơi xa Mặt Trời. Trái Đất đến gần Mặt Trời nhất thường vào ngày 3/1 (điểm cận nhật) và ở xa Mặt Trời nhất thường vào ngày 5/7 (điểm viễn nhật).
- Vị trí xa hay gần Mặt Trời làm cho lực hút của Mặt Trời đối với Trái Đất khác nhau, từ đó tốc độ chuyển động của Trái Đất khác nhau:
- Khi Trái Đất ở gần Mặt Trời nhất, lực hút của Mặt Trời lớn nhất, làm cho Trái Đất chuyển động với tốc độ nhanh hơn (30,3 km/s).
+ Khi Trái Đất ở xa Mặt Trời nhất, lực hút của Mặt Trời nhỏ nhất, làm cho Trái Đất chuyển động với tốc độ nhỏ nhất (29,3 km/s).
42. Thế nào gọi là hiện tượng chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời?Nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng này?
Hướng dẫn:
Chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời là chuyển động nhìn thấy bằng mắt nhưng không có thật. Chuyển động này có được là do khi đứng ở mặt đất để quan sát Mặt Trời thì Trái Đất đang chuyển động xung quanh Mặt Trời với trục nghiêng (23°27' với pháp tuyến của mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất) và không đối phương. Do đó, tia nắng vuông góc với tiếp tuyến ở bề mặt Trái Đất sẽ lần lượt di chuyển từ 23°27N lên 23⁰27'B, điều này cho ảo giác là Mặt Trời chuyển động.
- Như vậy, có hai nguyên nhân chủ yếu dẫn đến hiện tượng chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời là: Do trục Trái Đất nghiêng, Trái Đất chuyển động tịnh tiến xung quanh Mặt Trời.
43. Thế nào là hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh?
Hướng dẫn:
- Thiên đỉnh là hiện tượng Mặt Trời đứng ở đỉnh đầu người quan sát. Như vậy, dù đứng tại bất cứ nơi nào trên Trái Đất khi ngửa mặt nhìn thẳng đứng lên phía trên là nhìn lên thiên đỉnh.
- Trọng lực (tức lực hấp dẫn của Trái Đất) có xu hướng kéo mọi vật về phía tâm của nó. Vì thế hướng từ chân tới đỉnh đầu khi đứng thẳng chính là hướng nối từ tâm Trái Đất tới thiên đỉnh.
- Nếu trục của Trái Đất không nghiêng thi Mặt Trời sẽ chỉ luôn ở thiên đỉnh đối với người sống ở xích đạo, vì người quan sát ở những vĩ độ khác có hướng nhìn thiên đỉnh khác và Mặt Trời không bao giờ có thể ở đỉnh đầu của họ.
- Tuy nhiên, nhờ trục Trái Đất nghiêng 23°27, nên chính xác là Mặt Trời có thể tới thiển đỉnh vào những thời điểm khác nhau ở toàn bộ khu vực kéo dài từ 23°27'B tới 23 27N.
44. Tại sao hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh chỉ lần lượt xảy ra ở các địa điểm từ chí tuyển Nam đến chí tuyến Bắc? Tại sao các địa điểm ở ngoại chí tuyến không có hiện tượng này?
Hướng dẫn:
- Hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh: Hiện tượng Mặt Trời ở đúng định đầu lúc 12 giờ trưa (tia sáng mặt trời chiếu thẳng góc với tiếp tuyến ở bề mặt đất).
- Trái Đất chuyển động xung quanh Mặt Trời với trục nghiêng 23°27N với pháp tuyến của mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất và không đổi phương; do đó tia nắng vuông góc với tiếp tuyến ở bề mặt Trái Đất sẽ lần lượt di chuyển từ 23°27N lên 23°27′B, tạo ra ảo giác mặt Trời chuyển động.
- Trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng Hoàng đạo (mặt phẳng chứa quỹ đạo Trái Đất) một góc 66°33’; để tạo góc 90° thì góc phụ phải là 23°27, trong khi đó các địa điểm ở ngoại chỉ tuyến đều có vĩ độ > 23°27, nên không bao giờ có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh.
45. Khu vực nào trên Trái Đất có hiện tượng Mặt Trời lên thiên định mỗi năm hai lần? Khu vực nào chỉ một lần? Khu vực nào không có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh? Tại sao?
Hưởng dẫn:
- Khu vực có hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh mỗi năm hai lần: Giữa hai chí tuyến Bắc và chi tuyến Nam.
- Khu vực có hiện tượng Mặt Trời lên thiên định mỗi năm một lần; Chi tuyến Bắc và chí tuyến Nam.
- Vì: Trái Đất đang chuyển động xung quanh Mặt Trời với trục nghiêng (23°27' với pháp tuyến của mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất) và không đối phương. Do đó, tỉa nắng vuông góc với tiếp tuyến ở bề mặt Trái Đất sẽ lần lượt di chuyển từ 23°27N xung quanh Mặt Trời.
46. Thế nào là hiện tượng Mặt Trời lên thiên đỉnh? lên 23°27' B. Trong vòng một năm, các địa điểm nội chí tuyến đều có hai lần Mặt Trời lên thiên định.
- Khu vực không có hiện tượng mặt Trời lên thiên đỉnh: Từ ngoài hai chí tuyếnvề hai cực. Vì trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng hoàng đạo (mặt phẳng chứa quỹ đạo Trái Đất) một góc bằng 66°33'. Để tạo góc 90° thì góc phụ phải là 23^27, trong khi đó các địa điểm ở ngoại chí tuyến đều có vĩ độ lớn hơn 23°27.
47. Những nơi nào trên Trái Đất có thể nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa trong ngày?
Hướng dẫn:
- Chỉ có những địa điểm từ chí tuyến Bắc đến chi tuyến Nam mới thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa.
- Tại chí tuyến Bắc trong năm có một lần nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa vào ngày hạ chí (22/6); tại chí tuyến Nam - ngày đông chí (22/12).
- Tại Xích đạo, trong năm có hai lần nhìn thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa, vào ngày xuân phân (21/3) và thu phân (23/9).
- Những nơi khác trong vùng nội chí tuyến trong năm có hai lần thấy Mặt Trời ở đúng đỉnh đầu vào lúc 12 giờ trưa.
48. Tại sao ở nước ta vào mùa hạ nhìn thấy hai lần Mặt Trời ở chính đỉnh đầu? Vào lúc giữa trưa ngày 22/12 nhìn thấy Mặt Trời chếch về phía Nam? Vào lúc giữa trưa ngày 22/6 thấy Mặt Trời chếch về phía Bắc?
Hướ ng dẫn:
- Mùa hạ, ở nước ta có hai lần Mặt Trời lên thiên định nên có hai lần nhìn thấy Mặt Trời ở chính đỉnh đầu.
- Vị trí nước ta ở bán cầu Bắc. Mùa hạ, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về chí tuyến Bắc, lên thiên đỉnh ở chí tuyển Bắc ngày 22/6; mùa đông, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về chí tuyến Nam, lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam ngày 22/12. Do vậy, về mùa hạ nhìn thấy Mặt Trời giữa trưa chếch về phía Bắc, về mùa đông - chếch về phía Nam.
49. Vào những ngày nào trong năm thì ở mọi địa điểm trên Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời mọc chính Đông và lặn chính Tây?
Hướ ng dẫn:
- Khái niệm hướng Đông và Tây phụ thuộc vào trục quay của Trái đất. Các vĩ tuyến đều nằm trên những mặt phẳng vuông góc với trục quay của Trái Đất. Vì vậy, chỉ có ở xích đạo, hướng nhìn thiên đỉnh của người quan sát mới nằm trên mặt phẳng vĩ tuyến.
- Mặt Trời lên thiên đỉnh không phải là lúc trên Trái Đất nhìn thấy Mặt Trời mọc chính đông và lặn chính tây. Mặt trời mọc ở chính Đông và lặn ở chính Tây không hề phụ thuộc vào việc nó có đi qua thiên đỉnh vào trưa ngày hôm đó hay không mà chỉ phụ thuộc vào việc các tia sáng của nó có cùng phương với mặt phẳng xích đạo của Trái Đất hay không.
- Vào ngày xuân phân và ngày thu phân: Mặt trời lên thiên đỉnh ở xích đạo, tia tới Mặt Trời song song với mặt phẳng xích đạo, tất cả mọi địa điểm trên Trái Đất đều nhìn thấy Mặt Trời mọc chính Đông và lặn chính Tây.
50. Tại sao trong năm có các mùa?
Hướ ng dẫn:
- Mùa là một phần thời gian của năm có những đặc điểm riêng về thời tiết và khí hậu.
- Do trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất và không đổi phương trong khi Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời, nên có thời kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Điều đó làm cho thời gian chiếu sáng và sự thu nhận bức xạ
Mặt Trời ở mỗi bán cầu thay đổi trong năm, tạo nên các mùa khác nhau.
51. Tại sao các mùa trong năm có khí hậu và thời tiết khác nhau?
Hướ ng dẫn:
Vì vào mỗi mùa, bề mặt Trái Đất nhận được lượng nhiệt từ Mặt Trời khác nhau.
- Mùa xuân; Mặt Trời bắt đầu di chuyển biểu kiến từ Xích đạo lên chí tuyến Bắc, lượng nhiệt tăng dần; tuy nhiên vì mới bắt đầu nên nhiệt độ chưa cao, ấm áp.
- Mùa hạ: Góc nhập xạ lớn, lượng nhiệt được tích luỹ nhiều, nóng bức.
- Mùa thu: Tuy góc nhập xạ có giảm, nhưng còn lượng nhiệt tích luỹ trong mùa hẻ, mát mẻ.
- Mùa đông: Góc nhập xạ nhỏ, mặt đất đã tiêu hao hết lượng nhiệt dự trữ, lạnh.
52. Tại sao lượng nhiệt và ánh sáng trong mỗi mùa xuân, hạ, thu, đông có sự khác nhau?
Hướ ng dẫn:
Trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, do trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương nên tùy vị trí Trái Đất trên quỹ đạo mà nhận được lượng nhiệt và ánh sáng mặt trời khác nhau. Xét ở các nước thuộc vĩ độ trung bình ở bán cầu Bắc (bán cầu Nam ngược lại):
- Mùa xuân (21/3 - 23/6): Mặt Trời bắt đầu di chuyển biểu kiến từ Xích đạo lên chỉ tuyến Bắc, lượng nhiệt tăng dần nhưng vì mới bắt đầu tích luỹ nên nhiệt độ chưa cao, tiết trời ấm áp. Diện tích phần chiếu sáng bắt đầu lớn hơn phần khuất trong bóng tối nên ngày bắt đầu dài hơn đêm.
- Mùa hạ (22/6 - 23/9): Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc (ngày 22/6) và di chuyển biểu kiến về Xích đạo, góc nhập xạ lớn, lượng nhiệt được tích luỹ nhiều, nhiệt độ cao. Diện tích phần chiếu sáng lớn hơn phần khuất trong bóng tối do bán cầu Bắc gần nhất với Mặt Trời, ngày dài hơn đêm. Ngày 22/6 có thời gian ban ngày dài nhất, thời gian ban đêm ngắn nhất trong một năm. Thu đi qua
+ Mùa thu (23/9 - 22/12): Mặt Trời di chuyển biểu kiến về chí tuyến Nam, góc nhập xạ tuy giảm nhưng còn lượng nhiệt tích luỹ trong mùa hạ nên nhiệt độ không còn cao nữa nhưng cũng không thấp, tiết trời mát mẻ. Diện tích phần chiếu sáng bắt đầu thu hẹp, diện tích phần khuất trong bóng tối mở rộng, ngày bắt đầu ngắn hơn đêm.
- Mùa đông (22/12 - 21/3): Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam (ngày 22/12) và di chuyển biểu kiến về Xích đạo, góc nhập xạ nhỏ, mặt đất đã tiêu hao hết lượng nhiệt dự trữ, nhiệt độ hạ thấp. Diện tích phần chiếu sáng nhỏ hơn phần khuất trong bóng tối do bán cầu Bắc ở xa Mặt Trời nhất, ngày ngắn hơn đêm. Ngày 22/12 có thời gian ban ngày ngắn nhất, thời gian ban đêm dài nhất trong một năm.
53. Tại sao có sự khác nhau về mùa ở bán cầu Bắc và bản cầu Nam?
Hướng dẫn:
Do trục Trái Đất nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo của Trái Đất và trong suốt năm, trục của Trái Đất không đối phương trong không gian, nên có thời kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Điều đó làm cho thời gian chiếu sáng và sự thu nhận bức xạ mặt trời ở mỗi bán cầu đều thay đổi trong năm.
- Trong khoảng thời gian từ ngày 21/3 đến 23/9:
- Bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, nên có góc chiếu sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất trong bóng tối; đó là mùa xuân và mùa hạ của bán cầu Bắc, ngày dài hơn đêm.
+ Ở bán cầu Nam thì ngược lại, thời gian đó là mùa thu và mùa đông, đêm dài hơn ngày.
- Trong khoảng thời gian từ 23/9 đến 21/3:
+ Bản cầu Nam ngả về phía Mặt Trời, nên có góc chiếu sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất trong bóng tối; đó là mùa xuân và mùa hạcủa bán cầu Nam, ngày dài hơn đêm.
+ Ở bán cầu Bắc thì ngược lại, thời gian này là mùa thu và mùa đông, đêm dài hơn ngày.
54. Tại sao có sự chênh lệch về độ dài của các thời kì nóng và lạnh ở mỗi bán cầu?
Hướ ng dẫn:
- Ở nửa cầu Bắc: Thời kì nóng (từ 21/3 - 23/9) có 186 ngày; thời kì lạnh (từ 23/9 - 21/3) có 179 ngày.
- Ở nửa cầu Nam: Thời kì nóng (từ 23/9 - 21/3) có 179 ngày; thời kì lạnh (từ 21/3 - 23/9) có 186 ngày.
- Nguyên nhân:
+ Do Trái Đất chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời trên quỹ đạo hình elip, nên có nơi gần Mặt Trời và có nơi xa Mặt Trời. Trái Đất đến gần Mặt Trời nhất thường vào ngày 3/1 (điểm cận nhật) và ở xa Mặt Trời nhất thường vào ngày 5/7 (điểm viễn nhật).
- Từ ngày 21/3 đến 23/9 (mùa nóng ở bán cầu Bắc, mùa lạnh của bán cầu Nam): Trái Đất chuyển động trên nửa quỹ đạo có điểm viễn nhật, lực hút của Mặt Trời nhỏ, làm cho Trái Đất chuyển động với tốc độ nhỏ, kéo dài 186 ngày.
- Từ ngày 23/9 đến 21/3 (mùa nóng ở bán cầu Nam, mùa lạnh của bán cầu Bắc): Trái Đất chuyển động trên nửa quỹ đạo có điểm cận nhật, lực hút của Mặt Trời lớn, làm cho Trái Đất chuyển động với tốc độ lớn, chỉ 179 ngày.
55. Tại sao trong khoảng thời gian từ ngày 21/3 đến 23/9 là mùa hạ của bán cầu Bắc và trong khoảng thời gian từ 23/9 đến 21/3 là mùa hạ của bán cầu Nam?
Hướ ng dẫn:
- Trong khoảng thời gian từ ngày 21/3 đến 23/9, bán cầu Bắc ngả về phía mặt Trời, nên bán cầu này có góc chiều sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất trong bóng tối.
- Trong khoảng thời gian từ ngày 23/9 đến 21/3, bán cầu Nam ngả về phía mặt Trời, nên bán cầu này có góc chiếu sáng lớn, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất trong bóng tối.
56. Tại sao mùa hạ ở bán cầu Bắc dài hơn mùa hạ ở bản cầu Nam?
Hướng dẫn
- Do Trái Đất chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời trên quỹ đạo hình elip, nên có nơi gần Mặt Trời và có nơi xa Mặt Trời. Trái Đất đến gần Mặt Trời nhất thường vào ngày 3/1 (điểm cận nhật) và ở xa Mặt Trời nhất thường vào ngày 5/7 (điểm viễn nhật).
- Mùa hạ ở bán cầu Bắc: Từ ngày 21/3 đến 23/9, Trái Đất chuyển động trên nửa quỹ đạo có điểm viễn nhật, lực hút của Mặt Trời nhỏ, làm cho Trái Đất chuyển động với tốc độ nhỏ, kéo dài 187 ngày.
- Mùa hạ ở bán cầu Nam: Từ ngày 23/9 đến 21/3, Trái Đất chuyển động trên nửa quỹ đạo có điểm cận nhật, lực hút của Mặt Trời lớn, làm cho Trái Đất chuyển động với tốc độ lớn, chỉ 179 ngày.
57. Tại sao ở vùng ôn đới trong năm phân chia ra bốn mùa rất rõ, trong khi ở vùng nội chí tuyến, ở vùng cận cực và cực trong năm chỉ có hai mùa là rõ ?
Hướng dẫn:
- Các nước ở vùng ôn đới thuộc vĩ độ trung bình, chênh lệch góc nhập xạ giữa các thời kì trong năm tương đối rõ. nh th gọi là nh Các nước nằm trong vùng nội chí tuyến, trong năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh, chênh lệch về nhiệt và ánh sáng giữa hai mùa rất rõ.
- Các nước ở vùng cận cực và cực, chênh lệch góc nhập xạ giữa hai mùa rất lớn nên sự phân chia hai mùa thường rõ rệt hơn.
58. Tại sao các nước theo dương lịch ở vùng ôn đới lại lấy bốn vị trí: xuân phân, hạ chí, thu phân, đông chỉ là bốn ngày khởi đầu bốn mùa?
Hướng dẫn:
Dương lịch được tính theo chuyển động biểu kiến của Mặt Trời. Trong năm, chuyển động biểu kiến của Mặt trời có 4 vị trí đặc biệt, đó cũng là khởi đầu bốn mùa của dương lịch ở các nước ôn đới:
- Các ngày xuân phân (21/3) và thu phân (23/9): Không có nửa cầu nào nghiêng về phía Mặt Trời; độ dài ngày và đêm bằng nhau ở khắp nơi trên Trái Đất.
- Ngày hạ chí (22/6): Tia tới vuông góc với chỉ tuyến Bắc lúc 12 giờ trưa; mọi địa điểm ở nửa cầu Bắc có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (nửa cầu Nam: ngược lại).
- Ngày đông chí (22/12): Tia tới vuông góc với chí tuyến Nam lúc 12 giờ trưa; mọi địa điểm ở nửa cầu Nam có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (nửa cầu Bắc: ngược lại).
59. Trình bày hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ.
Hướng dẫn:
- Trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, do trục Trái Đất nghiêng và không đối phương nên tùy vị trí Trái Đất trên quỹ đạo mà ngày, đêm dài ngắn theo mùa và theo vĩ độ. Mùa theo dương lịch và độ dài ngày, đêm ở hai bán cầu trái ngược nhau.
Ở bán cầu Bắc:
- Mùa xuân: Ngày dài hơn đêm. Ngày càng dài, đêm càng ngắn khi Mặt Trời Càng gần chí tuyến Bắc. Riêng ngày 21/3, thời gian ban ngày bằng thời gian ban đêm, bằng 12 giờ ở mọi nơi.
- Mùa hạ: Ngày vẫn dài hơn đêm nhưng khi Mặt Trời càng gần Xích đạo thì ngày càng ngắn dần, đêm càng dài dần. Ngày 22/6 có thời gian ban ngày dài nhất, thời gian ban đêm ngắn nhất trong một năm.
+ Mùa thu: Ngày ngắn hơn đêm. Mặt Trời càng xuống gần chí tuyến Nam ngày càng ngắn, đêm càng dài. Riêng ngày 23/9, thời gian ban ngày bằng thời gian ban đêm, bằng 12 giờ mọi nơi.
+ Mùa đông: Ngày vẫn ngắn hơn đêm. Khi Mặt Trời càng gần Xích đạo thì ngày dài dần, đêm ngắn dần. Ngày 22/12 có thời gian ban ngày ngắn nhất, thời gian ban đêm dài nhất trong năm.
- Ở Xích đạo, quanh năm có thời gian ngày và đêm bằng nhau. Càng xa Xích đạo, thời gian ngày và đêm càng chênh lệch nhiều. Từ vòng cực về phía cực có hiện tượng ngày hoặc đêm dài suốt 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực). Càng gần cực, số ngày, đêm đó càng tăng. Riêng ở hai cực có sáu tháng ngày, sáu tháng đêm.
60. Giải thích tại sao có sự thay đổi độ dài ngày đêm theo mùa
Hướ ng dẫn:
Khi Trái Đất tự quay và chuyển động trên quỹ đạo, trục Trái Đất luôn nghiêng và không đối phương, nên có thời kì bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, có thời kì bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời. Điều đó làm cho thời gian chiếu sáng của mỗi bán cầu thay đổi trong năm, tạo ra sự thay đổi độ dài ngày đêm theo mùa.
- Từ 21/3 đến 23/9 (mùa hạ của bán cầu Bắc): Bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời nên nhận được nhiều ánh sáng, diện tích phần chiếu sáng lớn hơn phần khuất trong bóng tối, ngày dài hơn đêm.
- Từ 23/9 đến 21/3 (mùa đông của bán cầu Bắc): Bán cầu Bắc nghiêng xa Mặt Trời nên nhận được ít ánh sáng, diện tích phần chiếu sáng nhỏ hơn phần khuất trong bóng tối, ngày ngắn hơn đêm.
- Bán cầu Nam ngược lại với bán cầu Bắc.
62. Câu ca dao: "Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng. Ngày tháng mười chưa cười đã tối" có đúng cho tất cả mọi nơi trên Trái Đất không?
Hướng dẫn:
- Câu ca dao này chỉ dúng cho ở nước ta và một số nước ở bán cầu Bắc. Do trục Trái Đất nghiêng trên mặt phăng Hoàng đạo một góc 6331’22", nên khi chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời, phần được chiếu sáng và phần khuất trong bóng tối ở hai nửa cầu có sự khác nhau, kéo theo sự dài ngắn khác nhau của ngày đêm.
- Từ 21/3 đến 23/9, nửa cầu Bắc chúc về phía Mặt Trời, ranh giới sáng tối đi qua phía sau cực Bắc và phía trước cực Nam. Ở nửa cầu Bắc, phần diện tích được chiếu sáng lớn hơn phần diện tích khuất trong bóng tối, ngày dài hơn đêm. Ngược lại, ở nửa cầu Nam, đêm dài hơn ngày.
- Từ 23/9 đến 21/3, nửa cầu Nam chúc về phía Mặt Trời, ranh giới sáng tối đi qua phía trước cực Bắc và phía sau cực Nam. Ở nửa cầu Bắc, phần diện tích được chiếu sáng nhỏ hơn phần diện tích khuất trong bóng tối, ngày ngắn hơn đêm. Ngược lại, ở nửa cầu Nam, đêm ngắn hơn ngày.
63. Dựa vào bảng số liệu sau, xác định mỗi độ dài thời gian thuộc các mùa nào (Xuân, Hạ, Thu, Đông) ở mỗi bán cầu và giải thích sự chênh lệch thời gian giữa các mùa.
b) Giải thích sự chênh lệch thời gian giữa các mùa.
- Do Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời với quỹ đạo hình elip gần tròn nên khoảng cách giữa Trái Đất và Mặt Trời khác nhau ở các thời điểm khác nhau, có lúc gần, có lúc xa Mặt Trời, nên vận tốc chuyển động của Trái Đất trên quỹ đạo không đều, sinh ra thời gian 4 mùa trong năm không đều nhau. Cụ thể:
+Từ 21/3 đến 22/6 (92 ngày 20 giờ 50 phút) là thời gian mùa xuân của bán cầu Bắc (BCB) và mùa thu của bán cầu Nam (BCN). Thời gian này khá dài do Trái Đất chuyển động gần đến điểm viễn nhật, lực hút nhỏ, tốc độ chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời chậm dần, làm thời gian chuyển động dài hơn 92 ngày.
+ Từ 22/6 đến 23/9 (93 ngày 14 giờ 13 phút) là thời kì mùa hạ của BCB và mùa đông của BCN, là mùa dài nhất trong năm. Do thời gian này Trái Đất chuyển động đến và đi qua điểm viễn nhật, lực hút nhỏ nhất, tốc độ chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời chậm dần và nhỏ nhất (29,3 km/s) làm thời gian chuyển động dài nhất trong năm.
+ Từ 23/9 đến 22/12 (89 ngày 18 giờ 35 phút) là thời gian mùa thu của BCB và mùa xuân của BCN. Thời kì này Trái Đất chuyển động gần đến điêm cận nhật làm cho lực hút tăng dân, vận tốc chuyển động tăng dân khiến thời gian chuyển động trên quỹ đạo ngăn lại.
+ Từ 22/12 đến 21/3 (89 ngày 0 giờ 02 phút) là thời kì mùa đông của BCB và mùa hè BCN. Thời kì này Trái Đất chuyển động gần và đi qua điểm cận nhật làm cho lực hút Mặt Trời tăng lên, tốc độ chuyển động của Trái Đất tăng dần và đạt cực đại (30,3km/s).
64. Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời có tác động như thế nào đến hiện tượng mùa, hiện tượng ngày đêm dài ngắn theo mùa?
Hướng dẫn:
- Mặt Trời chuyển động biểu kiến trong khu vực nội chí tuyến. Ngày 21/3 Mặt Trời lên thiên đỉnh ở xích đạo, sau đó chuyển động biểu kiến lên chí tuyến Bắc vào ngày 22/6. Sau đó lại di chuyển về phía xích đạo vào ngày 23/9 và chuyển động biểu kiến xuống chí tuyến Nam vào ngày 22/12.
Các tia nắng Mặt Trời lần lượt chiếu vuông góc với các địa điểm trong phạm vi nội chí tuyến.
- Mặt Trời di chuyển ở bán cầu nào thì bán cầu đó nhận được nhiệt và ánh sáng lớn, đó là mùa nóng của bán cầu dó, lúc đó ngày sẽ dài hơn đêm. Như vậy bán cầu kia sẽ là mùa lạnh, lượng nhiệt, ánh sáng nhận được ít hơn, đêm dài hơn ngày.
65. Giải thích nguyên nhân làm thay đổi số giờ chiếu sáng trong ngày ở vĩ độ khác nhau.
Hướng dẫn: Nguyên nhân có sự thay đổi số giờ chiếu sáng trong ngày ở các vĩ độ khác nhau là do trong khi chuyển động trên quỹ đạo, trục Trái Đất không thẳng góc mà luôn nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo. Do vậy, ở các vĩ độ khác nhau có góc nhập xạ khác nhau dẫn đến có thời gian chiếu sáng khác nhau.
66. Tại sao có hiện tượng ngày đêm dài ngắn ở các vĩ độ khác nhau trên Trái Đất?
Hướng dẫn:
Trái Đất hình cầu, trục Trái Đất luôn nghiêng trên mặt phẳng quỹ đạo một góc không đổi 66°33'.
Trong quá trình chuyển động tịnh tiến quanh Mặt Trời, đường phân chia sáng tối thường xuyên thay đổi tạo nên hiện tượng ngày, đêm dài Ngắn khác nhau.
- Tại Xích đạo: Đường phân chia sáng tối chia đôi đường xích đạo thành hai phần bằng nhau, nên tại đây có ngày, đêm dài bằng nhau.
- Càng về các vĩ độ cao, đường phân chia sáng tôi càng lệch so với trục Trái Đất, phần chiếu sáng và phần khuất trong tôi chênh lệch nhau càng nhiều, làm cho ở các vĩ độ khác nhau có hiện tượng ngày, đêm dài ngắn khác nhau.
67. Tại sao càng xa Xích đạo về phía hai cực, độ dài ngày và đêm càng chênh lệch nhiều?
Hướ ng dẫn:
- Trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương, đường phân chia sáng tối chia đôi Xích đạo ra hai phần bằng nhau, một phần nằm trong ánh sáng, một phần nằm trong bóng tối.
- Càng về cực, đường phân chia sáng tối cảng cách xa trục Trái Đất, độ chênh lệch diện tích phần sáng và tối càng lớn, nên độ dài ngày và đêm càng chênh lệch nhiều.
68. Tại sao vào ngày 21/3 và 23/9 trong năm, mọi địa điểm trên Trái Đất có ngày đêm bằng nhau?
Hướng dẫn:
Vào ngày 21/3 và 23/9, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo, Trái Đất có diện tích phần được chiếu sáng và diện tích phần khuất trong bóng tối bằng nhau nên ngày đêm bằng nhau.
69. Dựa vào bảng số liệu sau, nhận xét và giải thích nguyên nhân chênh lệch thời gian ngày đêm ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh vào ngày 15/5/2012.
Hướng dẫn:
- Nhận xét: Vào ngày 15/5/2012:
+ Hà Nội có Mặt Trời mọc sớm hơn TP. Hồ Chí Minh 13 phút và có Mặt Trời lặn muộn hơn TP. Hồ Chí Minh 20 phút, Hà Nội có ngày dài hơn TP. Hồ Chi Minh là 33 phút.
+ Cả hai địa điểm đều có ngày dài hơn đêm.
- Giải thích:
+ Cả hai địa điểm đều nằm trong vùng nội chí tuyến nửa cầu Bắc. Ngày 15/5 thuộc mùa hạ, là thời kì nửa cầu Bắc đang ngả về phía Mặt Trời, đường phân chia sáng tối nằm sau cực Bắc và trước cực Nam, diện tích được chiếu sáng lớn hơn diện tích khuất trong bóng tối nên có ngày dài hơn đêm.
+ Vào ngày 15/5, Hà Nội có ngày dài hơn TP. Hồ Chí Minh do Hà Nội (vĩ độ 21o01’B) gần với chí tuyến Bắc hơn so với TP. Hồ Chí Minh (10°18′B), thời gian được chiếu sáng dài hơn (Mặt Trời mọc sớm và lặn muộn hơn), ngày dài hơn TP. Hồ Chí Minh.
70. Hoàn thành bảng sau và nhận xét, giải thích.
b) Nhận xét và giải thích:
- Tại xích đạo (0): Ngày và đêm bằng nhau (12 giờ) quanh năm, do đường phân chia sáng tối luôn chia đội xích đạo thành hai phần bằng nhau.
- Ngày 21/3 và 23/9: Mặt Trời lên thiên định ở xích đạo nên tất cả các địa điểm trên Trái Đất đều có ngày dài bằng đêm và bằng 12 giờ.
- Ngày 22/6: Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc, nên:
+ Tại chí tuyến Bắc (23o27’B) có ngày dài hơn đêm, và tại chí tuyến Nam (23o27’N) có đêm dài hơn ngày.
- Tại vòng cực Bắc (66°33’B), đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Bắc nên có ngày dài 24 giờ. Tại vòng cực Nam, đường phân chia sáng tối nằm trước vòng cực Nam nên không có ngày.
- Ngày 22/12: Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam, nên;
+ Tại chí tuyến Nam (23o27'N) có ngày dài hơn đêm, và tại chí tuyến Bắc (23°27’B) có đêm dài hơn ngày.
- Tại vòng cực Nam (66°33’N), đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực trước vòng cực Bắc nên có không có ngày. Nam nên có ngày dài 24 giờ. Tại vòng cực Bắc, đường phân chia sáng tối nằm trước vòng cực Bắc nên không có ngày.
71. Ngày nào trong năm mọi địa điểm ở bán cầu Bắc có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm? Ngày nào trong năm mọi địa điểm ở bán cầu Nam có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm? Tại sao?
Hướ ng dẫn:
- Ngày hạ chi (22/6): Mọi địa điểm ở bán cầu Bắc có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (bán cầu Nam: ngược lại). Do tia Mặt Trời vuông góc tại chí tuyển Bắc lúc 12 giờ trưa.
- Ngày đông chí (22/12): Mọi địa điểm ở bán cầu Nam có ngày dài nhất trong năm, đêm ngắn nhất trong năm (bán cầu Bắc: ngược lại). Do tia Mặt Trời vuông góc tại chỉ tuyển Nam lúc 12 giờ trưa.
72. Trái Đất quay xung quanh Mặt trời vào các ngày Hạ chí (22/6), Đông chỉ (22/12), Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9) tạo ra những hệ quả nào?
Hướng dẫn:
- Ngày Hạ chí (22/6):
+ Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về phía nửa cầu Bắc, Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyển Bắc.
+ Nửa cầu Bắc là mùa hạ, nửa cầu Nam là mùa đông. Mùa hạ ở nửa cầu Bắc và mùa đông ở bán cầu Nam có 186 ngày.
+ Càng về vĩ độ cao ở nửa cầu Bắc, ngày càng dài hơn đêm; ở vòng cực Bắc có ngày dài 24 giờ; từ vòng cực Bắc đến cực Bắc số ngày dài 24 giờ tăng lên; tại cực Bắc có 6 thàng ngày. Ở bán cầu Nam, ngược lại.
- Ngày Đông chí (22/12):
+ Chuyển động biểu kiến của Mặt Trời về phía nửa cầu Nam, Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Nam.
+ Nửa cầu Nam là mùa hạ, nửa cầu Bắc là mùa đông. Mùa hạ ở nửa cầu Nam và mùa đông ở bán cầu Bắc có 179 ngày.
+ Càng về vĩ độ cao ở nửa cầu Nam, ngày càng dài hơn đêm; ở vòng cực Nam có ngày dài 24 giờ; từ vòng cực Nam đến cực Nam số ngày dài 24 giờ tăng lên; tại cực Nam có 6 thàng ngày. Ở bán cầu Bắc, ngược lại.
- Ngày Xuân phân (21/3) và Thu phân (23/9):
+ Mặt Trời lên thiên đỉnh ở Xích đạo.
+ Là thời gian chuyển tiếp từ mùa đông sang mùa hạ và từ mùa hạ sang mùa đông ở bán cầu Bắc.
Ở bán cầu Nam, ngược lại.
+ Ngày và đêm dài bằng nhau trên toàn thế giới; ở hai cực có thời gian toàn đêm.
73. Thời gian chiếu sáng trong ngày từ xích đạo về hai cực thay đổi như thế nào trong ngày Hạ chi (22/6). Giải thích tại sao có hiện tượng như vậy.
Hướ ng dẫn:
- Vào ngày Hạ chí (22/6), thời gian chiếu sáng trong ngày từ xích đạo về cực Bắc dài dẫn, ngược lại từ xích đạo về cực Nam ngăn dần.
- Giải thích:
+ Trái Đất có dạng khối cầu, vừa chuyển động quay quanh Mặt Trời, vừa tự-quay quanh trục tưởng tượng nghiêng với mặt phẳng quỹ đạo và không đổi phương. Đồng thời, đường phân chia sáng tối chia Trái Đất ra hai phần bằng nhau: một phần được chiếu sáng, một phần bị che tối. Vào ngày Hạ chí (22/6):
+ Bán cầu Bắc nghiêng về phía Mặt Trời, tia sáng Mặt Trời vuông góc với bề mặt Trái Đất tại chí tuyến Bắc, đường phân chia sáng tối năm sau trục Trái Đất.Do đó, từ xích đạo về cực Bắc, diện tích được chiếu sáng rộng dần, thời gian chiếu sáng trong ngày cũng dài dần.
+ Bán cầu Nam chếch xa Mặt Trời, đường phân chia sáng tối nằm trước trục Trái Đất. Do đó, từ xích đạo về cực Nam, diện tích được chiếu sáng hẹp dần, thời gian chiếu sáng trong ngày cũng ngắn dần.
74. Từ Xuân phân (21/3) đến Hạ chí (22/6), mùa và độ dài ngày đêm ở nửa cầu Bắc có đặc điểm gì?
Hướ ng dẫn:
Từ Xuân phân đến Hạ chí (từ 21/3 - 22/6), Mặt Trời chuyển động biểu kiến từ xích đạo lên chí tuyến Bắc, nửa cầu Bắc hướng về phía Mặt Trời, nên:
- Mùa: Nửa cầu Bắc bắt đầu nhận được lượng nhiệt nhất định, thời tiết ấm áp và nhiệt độ tăng dẫn, nên đây là mùa hạ của nửa cầu Bắc.
- Ngày và đêm: Do nửa cầu Bắc hướng về phía Mặt Trời, nên phần diện tích được chiếu sáng lớn hơn phần khuất trong bóng tối, ngày dài hơn đêm; riêng vào ngày 21/3 thì mọi nơi đều có ngày dài bằng đêm.
75. Tại sao quanh năm ở Xích đạo và vào các ngày xuân phân, thu phân ở mọi địa điểm trên Trái Đất có thời gian ngày, đêm dài bằng nhau?
Hướ ng dẫn:
- Ở Xích đạo, vòng sáng tối luôn giao nhau với trục Trái Đất ở tâm, chia đường xích đạo thành hai phần bằng nhau, một phần được chiếu sáng và một phần khuất trong bóng tối, nên quanh năm đều có ngày và đêm dài bằng nhau.
- Vào ngày xuân phân (21/3) và ngày thu phân (23/9), Mặt trời lên thiên định ở xích đạo, vòng sáng tối trùng với mặt phẳng đi qua trục Trái Đất, tất cả mọi địa điểm trên Trái Đất có thời gian được chiếu sáng và thời gian khuất trong bóng tối bằng nhau, nên độ dài ngày đêm bằng nhau.
76. Tại sao số giờ chiếu sáng trong ngày Hạ chỉ (22/6) càng về cực Bắc càng nhiều và số giờ chiếu sáng trong ngày 22/12 (Đông chí) càng về cực Nam càng nhiều?
Hướng dẫn:
- Trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương, đường phân chia sáng tối chia Xích đạo ra hai phần bằng nhau, một phần năm trong ánh sáng, một phần năm trong bóng tối.
- Ngày Hạ chí (22/6), tia mặt trời chiếu vuông góc với chí tuyến Bắc, nửa cầuBắc quay về phía Mặt Trời, nên càng về phía cực Bắc diện tích phần được chiếusáng càng lớn; ngược lại, phần diện tích nằm khuất trong bóng tối càng nhiều; do đó số giờ chiếu sáng trong ngày 22/6 càng về cực Bắc càng nhiều.
- Ngày Đông chí (22/12), tia mặt trời chiếu vuông góc với chí tuyến Nam, nửa cầu Nam quay về phía Mặt Trời, nên càng về phía cực Nam diện tích phần được chiếu sáng cùng lớn; ngược lại, phần diện tích nằm khuất trong bóng tối càng nhiều; do đó số giờ chiếu sáng trong ngày 22/12 càng về cực Nam càng nhiều.
77. Ở đâu trên Trái Đất quanh năm có hiện tượng ngày đêm dài bằng nhau? Tại sao như vậy?
Hướng dẫn:
- Ở Xích đạo quanh năm có hiện tượng ngày đêm dài bằng nhau.
- Nguyên nhân: Trong khi chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và không đổi phương, đường phân chia sáng tối chia đôi Xích đạo ra hai phần bằng nhau, một phần nằm trong ánh sáng, một phần nằm trong bóng tối.
78. Khu vực nào trên Trái Đất có hiện tượng ngày dài 24 giờ? Hãy giải thích.
Hướ ng dẫn:
- Hiện tượng ngày dài 24 giờ xảy ra ở khu vực từ vòng cực về cực của mỗi bán cầu vào mùa hạ.
- Ở bản cầu Bắc:
+ Từ vòng cực Bắc về đến cực Bắc vào mùa hạ có hiện tượng ngày dài 24 giờ,
+ Giải thích: Vào mùa hạ, đường phân chia sáng tối dịch chuyển từ sau vòng cực Bắc về cực Bắc, toàn bộ khu vực đó được chiếu sáng toàn phần do đó có ngày dài 24 giờ. Trong thời gian đó, khu vực từ vòng cực Nam đến cực Nam có đêm dài 24 giờ.
- Ở bán cầu Nam:
+ Từ vòng cực Nam về đến cực Nam vào mùa hạ có hiện tượng ngày dài 24 giờ.
+ Giải thích: Vào mùa hạ, đường phân chia sáng tối dịch chuyển từ sau vòng cực Nam về cực Nam, toàn bộ khu vực đó được chiếu sáng toàn phần do đó có ngày dài 24 giờ. Trong thời gian đó, khu vực từ vòng cực Bắc đến cực Bắc có đêm dài 24 giờ.
79. Ngày địa cực và đêm địa cực là gì? Hiện tượng này có ở đâu trên Trái Đất? Tại sao có ngày địa cực và đêm địa cực?
Hướng dẫn:
- Ngày địa cực là hiện tượng ngày dài suốt 24 giờ. Đêm địa cực là hiện tượng đêm dài suốt 24 giờ.
- Các hiện tượng này xảy ra từ vòng cực về phía cực. Từ vòng cực về cực, thời gian được chiếu sáng hoặc khuất trong bóng tối dài bằng 1 ngày (vào ngày 22/6 ở vòng cực Bắc và 22/12 ở vòng cực Nam) trở lên đến 6 tháng (ở cực); đó là khoảng thời gian có hiện tượng ngày (hoặc đêm) địa cực.
- Ngày 22/6, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời lên thiên đỉnh ở chí tuyến Bắc, bán cầu Bắc ngả về phía Mặt Trời, đường phân chia sáng tối năằm ở phía sau vòng cực Bắc và trước vòng cực Nam. Tại vòng cực Bắc có 1 ngày toàn ngày, tại vòng cực Nam có 1 ngày toàn đêm. Đường phân chia sáng tối dịch chuyên từ phía sau vòng cực Bắc (ngày 22/6) đến phía trước vòng cực Bắc (22/12) trong khoảng thời gian 6 tháng. Trong thời gian đó, các địa điểm theo vĩ độ từ vòng cực Bắc về cực Bắc tăng dần số ngày toàn ngày, tại cực Bắc kéo dài 6 tháng. Từ vòng cực Nam đến cực Nam, ngược lại.
- Ngày 22/12, chuyển động biểu kiến của Mặt Trời lên thiên định ở chí tuyến Nam, bán cầu Nam ngả về phía Mặt Trời, đường phân chia sáng tối nằm ở phía trước vòng cực Bắc và sau vòng cực Nam. Tại vòng cực Nam có 1 ngày toànngày, tại vòng cực Bắc có 1 ngày toàn đêm. Đường phân chia sáng tối dịch chuyển từ phía sau vòng cực Nam (ngày 22/12) đến phía trước vòng cực Nam (22/6) trong khoảng thời gian 6 tháng. Trong thời gian đó, các địa điểm theo vĩ độ từ vòng cực Nam về cực Nam tăng dần số ngày toàn ngày, tại cực Nam kéo dài 6 tháng. Từ vòng cực Bắc đến cực Bắc, ngược lại.
80. Tại sao ở cực Bắc số ngày dài 24 giờ và số đêm dài 24 giờ (ngày địa cực và đêm địa cực) không bằng nhau?
Hướng dẫn:
- Ở cực Bắc có số ngày dài 24 giờ (ngày địa cực) là 186 ngày, số đêm dài 24 giờ (đêm địa cực) là 179 ngày.
- Ngày địa cực chỉ có ở mùa hạ, đêm địa cực chỉ có ở mùa đông. Số ngày địa cực và đêm địa cực khác nhau do độ dài mùa hạ và mùa đông ở Bắc bán cầu khác nhau.
- Mùa hạ ở bán cầu Bắc (từ ngày 21/3 đến ngày 23/9): Trái Đất chuyển động trên phần quỹ đạo ở xa Mặt Trời chịu lực hút nhỏ hơn, vận tốc chuyển động trên quỹ đạo giảm, thời gian chuyển động dài hơn, nên cực Bắc có số ngày dài 24 giờ là 186 ngày.
- Mùa đông ở bán cầu Bắc (từ ngày 23/9 đến 21/3): Trái Đất chuyển động ở trên phần quỹ đạo ở gần Mặt Trời, chịu sức hút của Mặt Trời lớn hơn, vận tốc chuyển động nhanh hơn, thời gian chuyển động ngắn hơn, nên ở cực Bắc có đêm dài 24 giờ là 179 ngày. cầu Bắc và bán cầu Nam?
81. Tại sao số ngày có 24 giờ toàn ngày hoặc toàn đêm khác nhau giữa bán cầu B và bán cầu Nam?
Hướng dẫn:
- Từ 21/3 đến 23/9, Trái Đất di chuyển trên phần quỹ đạo có điểm viễn nhật, sức hút của Mặt Trời yếu làm cho vận tốc của nó giảm, thời kì nóng của nửa cầu Bắc dài tới 186 ngày. Ở cực Bắc, số ngày có 24 giờ toàn ngày là 186. Ở cực Nam, số ngày toàn đêm là 179.
- Từ 23/9 đến 21/3, Trái Đất di chuyển trên phần quỹ đạo có điểm cận nhật, sức hút của Mặt Trời mạnh nên vận tốc của nó tăng, thời kì nóng ở nửa cầu Nam chỉ dài có 179 ngày, Ở cực Nam, số ngày có 24 giờ toàn ngày là 179. Ở cực Bắc, số ngày toàn đêm là 186.
82. Dựa vào bảng số liệu sau, nhận xét sự chênh lệch số ngày toàn ngày và toàn đêm ở hai nửa cầu. Giải thích tại sao hiện tượng ngày có 24 giờ toàn ngày hoặc toàn đêm chỉ có ở từ hai vòng cực Bắc và Nam trở lên cực.
Hướng dẫn:
- Số ngày có 24 giờ toàn ngày ở nửa cầu Bắc nhiều hơn ở nửa cầu Nam. Số ngày có 24 giờ toàn đêm ở nửa cầu Nam nhiều hơn ở nửa cầu Bắc.
- Giải thích hiện tượng ngày có 24 giờ toàn ngày hoặc toàn đêm chỉ có ở từ hai vòng cực Bắc và Nam trở lên Cực: Chỉ có từ vòng cực đến cực mới có hiện tượng đường phân chia sáng tối nằm trước hoặc sau vòng cực. Nếu đường phân chia sáng tối nằm trước vòng cực, thì từ vòng cực về Cực hoàn toàn nằm trong bóng tối; nếu đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực, thì từ vòng cực về Cực hoàn toàn nằm trong phần chiếu sáng.
83. Những nơi nào trên Trái Đất trong năm nhìn thấy Mặt Trời lên thiên đình? Những nơi nào cỏ ngày và đêm dài bằng nhau quanh năm? Những nơi nào có ngày 24 giờ, đêm 24 giờ (ngày địa cực, đêm địa cực) và những nơi nào có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm?
Hướ ng dẫn:
- Những nơi trên Trái Đất trong năm nhìn thấy Mặt Trời lên thiên định: Các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27 N đến 23°27 B. Do chuyển động biểu kiến hằng năm của Mặt Trời lần lượt xảy ra tại các địa điểm từ vĩ tuyến 23°27 N (ngày 22/12) cho tới 23°27 B (22/6), rồi lại trở xuống 23°27 N.
- Những nơi có ngày và đêm dài bằng nhau quanh năm: Xích đạo. Do đường phân chia sáng tối cắt với mặt phẳng qua trục Trái Đất tại xích đạo và chia đường xích đạo ra làm hai phần bằng nhau.
- Những nơi có ngày địa cực, đêm địa cực (ngày dài 24 giờ, đêm 24 giờ): Vào mùa hè, đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Bắc và trước vòng cực Nam; vào mùa đông, đường phân chia sáng tối nằm sau vòng cực Nam và trước vòng cực Bắc. Do vậy, trong mùa hè, ở vòng cực Bắc đến cực Bắc có ngày 24 giờ, ở vòng cực Nam đến cực Nam có đêm 24 giờ; về mùa đông, ngược lại.
- Những nơi có 6 tháng toàn ngày và 6 tháng toàn đêm: Ở hai cực. Tại cực Bắc, suốt cả mùa hạ hoàn toàn nằm trong phần chiếu sáng, suốt cả mùa đông hoàn toàn nằm trong bóng tối; ở cực Nam, ngược lại. Do vậy, ở hai cực có 6 tháng ngày và 6 tháng đêm.
>
Máy rang cafe 
Máy ép túi
Lí thuyết 10
Bản đồ 10
Công thức tính toán
1001 câu hỏi vì sao? 
Bài tập thực hành 
Truyện cười địa lý 
Phim tư liệu
Khám phá địa lý
Bí kíp thi tốt 
Sơ đồ tư duy 
Biểu đồ cột 
Biểu đồ đường 
Biểu đồ tròn 
Biểu đồ miền 
Biểu đồ kết hợp